Н.Ууганбаатар: Эдийн засаг нь УАЗ-69 машин шиг байхад төсөв нь Формула 1 жолоодно гээд байж болохгүйН.Ууганбаатар: Эдийн засаг нь УАЗ-69 машин шиг байхад төсөв нь Формула 1 жолоодно гээд байж болохгүй
Нийтэлсэн 2026 оны 9 сарын 22
2027 оны төсвийн зарлага 43.6 их наяд төгрөгт хүрч, өмнөх оны төсвөөс 10 орчим их наядаар нэмэгдэхээр байна. Төсвийн тогтвортой байдлын зөвлөлөөс уг төсвийн хүрээ нь макро эдийн засгийн бодлогын чиглэлтэй зөрж байгааг дүгнэсэн. Төсвийн тогтвортой байдлын зөвлөлийн гишүүн Н.Ууганбаатараас 2027 оны төсвийн тэлэлт, урсгал зардлын өсөлт, төсөв-мөнгөний бодлогын уялдаа болон цаашид хийх шаардлагатай реформын талаар тодрууллаа.
-2027 оны төсвийн зарлагыг 43.6 их наяд, орлогыг 41.3 их наяд, алдагдал 2.3 их наяд төгрөг байхаар өргөн барилаа. Өнөө жилийн төсвөөс зарлага нь 10 орчим их наядаар нэмэгдэж байна. Ийм өндөр зардалтай төсвийг батлах нь эдийн засагт хэр их эрсдэлтэй вэ?
-Ирэх оны төсөв дээр урсгал зардлуудаа нэмсэн хэвээр байна. Цалин нэмэхээс гадна тэтгэврийн асуудал ч орж ирж байна. Тэтгэвэр, нийгмийн даатгалын хуулийн шинэчлэлтэй холбоотойгоор суурь тэтгэвэр нэмнэ. Барагцаагаар доод тэтгэвэр 780 мянга авч байгаа хүмүүсийн тэтгэвэр 1 сая гарах тооцоо явж байна. Цаашид ч хууль тогтоомжийн дагуу жил болгон инфляцтай уялдуулж нэмнэ. Төрийн албаны 36 сарын нэмэгдэл, орон нутгийн нэмэгдэл зэрэг нь жижиг хэрнээ нэмээд яваад байхаар нэлээд юм болчихдог. Нийгмийн халамж дээр том дүн тавьсан байх шиг байна. Хувийн хэвшлийнхний айгаад байгаа асуудал нь инфляц өсвөл үйл ажиллагаа явуулах хэцүү болно гэсэн асуудал. Учир нь бизнес эрхлэгчдэд маргааш үнэ хэд болох вэ, нөгөөдөр яах вэ, урт хугацаатай гэрээ хийж чадах уу, үгүй юү гэхчлэн зээл түрээс бүх юманд тодорхойгүй байдал үүсгэчихдэг. Өдөр болгон үнэ шинэчлэгдээд байвал бизнес явуулахад нэлээд хүндрэлтэй болно.
Хөдөлмөрийн зах зээлд бэлэн ажиллах хүчний нийлүүлэлт хэр байгаа вэ гэдгээс цалингийн өсөлтийн нөлөө шалтгаална. Ажиллах шинэ хүчин байхгүй тохиолдолд одоо байгаа мэргэжилтэний төлөө салбарууд хоорондоо өрсөлдөнө. Ингээд нэг сектор цалингаа нэмэхэд нөгөө сектор дагаж нэмэх нөхцөл үүснэ. Энэ эффект 2027 оны эхний хагаст илүү тод харагдаж магадгүй. Нөгөө талд хөрөнгө оруулалттай холбоотой томоохон төслүүд, ялангуяа эрчим хүчний салбарт хэрэгжиж байна. 2027 оны төсвийн төслийг харахад хөрөнгө оруулалтууд Улаанбаатар хотоос илүүтэй орон нутагт тархсан байна. Эрчим хүчний ДЦС-5 төслийг эс тооцвол хоттой холбоотой төсөл харьцангуй бага байна. Мөн ногоон технологитой холбоотой бодлогын өөрчлөлт, татварын хөнгөлөлт болон бусад дэмжлэгүүд нь хувийн секторт боломж авчирч магадгүй. Дэд бүтцийн төсөл, улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтын ихэнх нь зам, барилгын салбар руу чиглэдэг учраас энэ салбарынханд тодорхой хэмжээний эерэг нөлөө үзүүлэх болов уу. Онолын хувьд төсөв гэнэт тэлэхэд зах зээлд бэлэн мөнгөний хомсдол үүсэж, төрийн сектор хувийн секторыг түлхэн гаргах явдал бий болно.
Р.Эрдэнэчимэг нь 2022 онд Их засаг их сургуулийг сэтгүүлч мэргэжлээр төгссөн бөгөөд 2026 оноос iToim.mn сайтад ажиллаж байна.
Энэ мэдээнд өгөх таны сэтгэгдэл ?
Төсвийн тэлэлтээс үүссэн 10 их наяд төгрөг төрийн өмчит компаниудын дансанд очоод хөдөлгөөнгүй үлдэхгүй. Энэ мөнгө өөр сувгаар эргэлтэд орно. Ингэснээр зах зээл дэх мөнгөний эрэлт нэмэгдэж, зээлийн хүү дээр дарамт үүсгэх магадлалтай. Төсвийн дүрэм, хуулийн зөрчилтэй холбоотой асуудал жил бүр хөндөгдөж, анхаарал энэ талд төвлөрдөг. Үүний улмаас төсвийн бодлого нийгэм, эдийн засагт богино, дунд, урт хугацаанд ямар эерэг болон сөрөг нөлөө үзүүлэх талаар нарийвчилсан шинжилгээ хийх боломж хязгаарлагдаж байна. Наана нь шалгуур хангаж байгаа эсэх дээр маргаад өнгөрч байна.
-Төсвийн тогтвортой байдлын зөвлөл 2027 оны төсвийн хүрээний мэдэгдэл нь макро эдийн засгийн бодлогын чиглэлтэй зөрж байгааг дүгнэсэн. Таны харж байгаагаар энэ зөрчил ямар үзүүлэлтүүд дээр илэрч байна вэ?
-Өмнөх хоёр жилийн туршид нэлээд их яригдсан зүйл бол төрийн оролцоог хэт нэмэгдүүлэхгүй, эдийн засгийн бодит боломж, нөхцөл байдалд тулгуурласан оновчтой төлөвлөлт хийж, хэмнэлт гаргах асуудал байсан. 2025 оны төсөв 2024 онд орж ирэхдээ 14 мегатай төсөвтэй холбоотойгоор нэлээд тэлэлттэй орж ирсэн. Тухайн үед нэлээд хэмжээний хориг тавигдан, бодлогын чиглэлд өөрчлөлт орсон. Бид төрийн оролцоо хэт нэмэгдэж, ялангуяа хөрөнгө оруулалт дээр хэт амбицтай хандахын эрсдэлийг ярьж байсан. Цаад утгаараа энэ нь эдийн засаг дахь төрийн оролцоог хэмждэг хэмжигдэхүүн болох нийт зардлын хувь хэмжээн дээр очиж зангилагдах ёстой байсан.
Монгол Улсын 2026-2030 оны хөгжлийн таван жилийн үндсэн чиглэлийн бодлогын баримт бичгийг 2025 оны арваннэгдүгээр сард баталсан. Үүн дээр 2027 онд нийт зардлын ДНБ-д эзлэх харьцаа 30 хувь, урсгал зардал ДНБ-ий 23 хувьд хүрэх ёстой байсан. Гэтэл одоогийн орж ирсэн төсөвт урсгал зардал ДНБ-ий бараг 30 хувь, нийт зардал бараг 40 хувьд хүрч байна. Энэ бол өмнө баталсан бодлогын чиглэлээс огцом, радикал өөрчлөлт болж байгаа юм. Хавар баталсан төсвийн хүрээний мэдэгдлээс ч нэлээд их өөрчлөгдсөн. Энэнээс болж маргаан үүсэж байна.
Манай хууль тогтоомжоор хөгжлийн бодлого болон төсвийн бодлогын процесс тодорхой хэмжээнд уялдсан байдаг. Энэ цагалбар нь хавар эхэлдэг. Нэг талаас төсвийн хүрээний мэдэгдлийг зургадугаар сард батална. Нөгөө талаас 2027 онд Монгол Улсыг хөгжүүлэх жилийн төлөвлөгөө буюу хөгжлийн бодлогын баримт бичиг батлагдана. Нэг нь төсвийн хүрээ, нөгөө нь хөгжлийн хүрээг тодорхойлж, ямар төсөл, хөтөлбөрийг ямар байдлаар санхүүжүүлж хэрэгжүүлэх, ямар хэмжээний дэд бүтэцтэй байх зэрэг асуудлыг тусгадаг. Энэ процесс дуусангуут үүнтэй уялдаатай төсөв зун боловсруулдаг. Дээрээс доош чиглэл өгөгдөж, төсвийн эрх, хязгаар тогтоогдон, ямар төслүүдийг оруулах талаар санал авдаг. Хөгжлийн бодлого, төлөвлөгөөний хүрээнд ч мөн адил санал авна. Ийм процесс явагдаад есдүгээр сард төсөв орж ирэх ёстой. Гэтэл энэ удаагийн болон өмнөх төсвүүдэд есдүгээр сард цоо шинэ бодлого орж ирдэг зүйл давтагдаж байна. Ингэснээр хавар хийсэн бүх тохиргоо алдагдаж эхэлдэг. Зарим зүйл дээр уялдаа сайжрах боловч дийлэнх тохиолдолд муудаж байна. Гол асуудал нь энэ. 2019 оны Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийн нэг концепц нь Ерөнхий сайдын эрх мэдлийг нэмэгдүүлэх, нөгөө талд хөгжлийн бодлого, төлөвлөлттэй холбоотой хэсгийг оруулж ирж, хөгжлийн төртэй болох загвар байсан. Хөгжлийн бодлого, төлөвлөлтийн тухай хууль батлагдаж, урт хугацааны хөгжлийн бодлого болох «Алсын хараа-2050», түүнээс хойш богино, дунд хугацааны таван жилийн үндсэн чиглэл, жил бүрийн төлөвлөгөө батлагддаг болсон. Мөн шалгуур үзүүлэлтүүдийг тодорхойлдог. Технологи, институцийн хувьд энэ процесс илүү найдвартай, олон шалгуураар долоо хэмжиж нэг огтолж явах юм. Ингэж яваад үүнийг хооронд нь салгавал их зөв. Төсөв нэг талдаа, хөгжлийн бодлого нөгөө талдаа тусдаа явж байгаад хоорондоо уялдах нь зөв. Харин төсөв, хөгжлийн бодлогыг хооронд нь хольж оруулаад ирэхээр уялдаа алдагдаж, долоо хэмжилтийг нь алгассан төслүүд орж ирдэг. Энэ нь манай аудитын дүгнэлтүүд дээр ч байж л байна.
-Төсвийн зарлагын бүтцээс харахад хамгийн их анхаарах шаардлагатай зүйл нь урсгал зардал гэж та үзэж байна. Ялангуяа цалин, тэтгэврийн зардал нэмэгдэх нь төсөвт урт хугацаанд ямар дарамт үүсгэх вэ?
-Төсөв талаас нь авч үзвэл хамгийн санаа зовох зүйл нь урсгал зардал. Тэр дундаа цалингийн зардал нь цаашид автоматаар өсдөг төрлийн зардал. Үүнийг огцом нэмэхээр урт хугацаандаа ДНБ огцом өсөхгүй бол хүндрэлтэй. ДНБ-ий ид шидээр 50 хувиар нэмээд маргаашнаас эхлээд 200 их наядын ДНБ-тэй болчихдоггүй л юм бол тэр хүртэл энэ зардал дарамт үзүүлнэ. Төсвийн зарлага, цаашлаад төсвийн орлогод дарамт үзүүлэх гээд байгаа юм. Үүн дээр тааз тавих ёстой. Бид цалин болон тэтгэврийн аль алинд нь ирэх гурван жилд ямар хэмжээгээр өсөх вэ гэдэг тооцоог дүгнэлт дээр танилцуулсан л байгаа.
-Төсвийн алдагдлыг ТӨК-иудын ногдол ашиг болон Засгийн газрын бонд гаргаж нөхөхөөр төлөвлөж байгаа. Алдагдлаа дахин өр тавьж санхүүжүүлээд байх нь цаашдаа улсын өр болон төсвийн тогтвортой байдалд нөлөө үзүүлэх үү?
-Төсвийн орлого дээр хоёр төрлийн өөрчлөлт орж байгаа юм. Тодотгол дээр ч, төсөв дээр ч нэлээд тодорхой гарч ирж байгаа. Нэг нь татварын орлого ерөнхийдөө буураад байгаа. Тэр дундаа импортын татвар, онцгой албан татвар нэлээд бууралттай явж байгаа. Манай эдийн засаг өмнө нь импортоос өндөр хамааралтай явж ирсэн. Импортын татвар нийт татварын орлогын 20 гаруй хувийг эзэлдэг. Бид хүн амын орлогын албан татварыг их гэж боддог. Яагаад гэхээр өөрсдөө бодитоор мэдэрдэг. Гэхдээ нийт татварын орлогодоо үүний эзлэх хувь нь бага, импортын татварынх хамаагүй их. Тэгэхээр ихээс их, багаас бага гэдэг өөрчлөлт гарахаар төсвийн орлогод эффекттэй байгаад байна. Сүүлийн үед автомашинтай холбоотойгоор импорт буурч байгаа. Тэгэхээр орлого тал дээр эхний асуудал нь татварын орлого буураад байгаа.
Хоёрдугаарт, үүнийг нөхөхийн тулд төрийн өмчит компаниудын ашгаас орлого авахаар байгаа. Энэ жил 3.5 их наяд төгрөг тавьсан. Дээрээс нь зээлтэй холбоотой асуудал байна. Бондын эрх нээж, дотоод болон гадаад зах зээл дээр арилжаалах асуудал яригдаж байгаа. Ялангуяа дотоодын зээлийг cash flow менежмент маягаар ашиглах юм байна гэсэн танилцуулга явж байгаа. Манай институцийн тогтолцоо зээл дээр нэлээд чамбай ханддаг. Зээлийн тоонууд тодорхой, хэлэлцүүлэг хийгдэж, УИХ-аар батлагддаг. Төсвийг дагаж орж ирсэн Азийн хөгжлийн банктай зээлийн эрх нээх 260 сая ам.долларын гэрээний асуудал ч Байнгын хороогоор хэлэлцэгдэх гэж байна.
Одоохондоо дэлхийн санхүүгийн зах зээлийн ерөнхий төлөв гайгүй байна. Гэхдээ ирэх онд мөнгө зах зээл дээр хомсдох тал ажиглагдаж байна. Геополитик, тэр дундаа нефтийн хоёр дахь удаагийн шок яригдаж байна. ОХУ боловсруулсан бүтээгдэхүүний нийлүүлэлтээ бууруулснаар дэлхийн зах зээлд дизель түлш хомсдож, үнэ өсөж байна.Үүнтэй зэрэгцээд төв банкууд инфляцын эсрэг шийдвэр гаргаж эхэлж байна. Эрчим хүчний хямралын дараагийн давалгаа, инфляцын дарамт нэмэгдэх нөхцөл үүсэж байгаа нь олон улсын зах зээл дээр 2027 онд 2026 оноос илүү төвөгтэй, өндөр өртөгтэйгөөр мөнгө зээлэх нөхцөл үүсгэж магадгүй.
-2027 оны төсөвт Оюу толгойгоос 3 их наяд төгрөгийн орлого төвлөрүүлж, үүнээс 2 их наядаар төсөл хэрэгжүүлэхээр тооцсон байна. Гэтэл ногдол ашгийн хэмжээ, хугацаа, олголтын нөхцөл бүрэн тодорхой болоогүй байгаа. Ийм орлогыг төсөвт тусгаж төлөвлөх нь хэр үндэслэлтэй вэ?
-Муугаар бодож үзье. Ямар нэгэн саатал гараад орлого орж ирэхгүй байвал ерөнхийдөө төсвөө тодотгох шаардлага үүснэ. Энэ бол нэгдүгээр асуудал. Манай төсвийн хуульд төсөв тодорхой, иж бүрэн, ил тод байх ёстой зэрэг баримтлах зарчим бий. Энэ нь тодорхой бус орлого дээр суурилж төсөвлөхгүй гэсэн санаа. Оюу толгой ногдол ашгийг 100 хувь тодорхой бус гэж хэлж болохгүй. Компанийн удирдлагатай хамт сууж хэвлэлийн хурал хийгээд, ямар ч байсан ногдол ашгийг хуваарилах асуудлыг шийдвэрлэнэ гэж хэлсэн. Гэхдээ хэзээ, хэдийг, яаж хуваарилах нь тодорхойгүй байна. Ер нь компанийн ногдол ашиг гэдэг их сонин зүйл. Бид Оюу толгойтой анх гэрээ хийхдээ ч ногдол ашгаа өөрөө төлчихнө гэж бодоод явсан. Олон улсын зах зээл дээр ч томоохон, амжилттай компаниуд их хэмжээний ногдол ашиг өгдөггүй. Хувьцаанаас ногдол ашиг авч суух биш, компани амжилттай явах тусам томорч, хувьцааны үнэ цэнэ нь өсдөг. Хувьцаа эзэмшигчийн хувьд бизнесээ өргөжүүлж, үнэ цэнийг нь өсгөх нь илүү чухал. Тэгэхээр ногдол ашиг аваад явдаг бодлого маань урт хугацаанд үргэлжлэх боломжгүй гэж харж байна. Нэг, хоёр жилдээ түүхий эдийн циклтэй, одоогийн түвшинд ашиглаж болох байх. Тэрнээс цааш бол энэ боломжгүй.
-Төсвийн зарлага сонгуулийн жилүүдэд эдийн засгийн бодит нөхцөлөөс үл хамааран нэмэгддэг хандлага ажиглагддаг. 2027 оны төсвийн өсөлтөд сонгуулийн мөчлөгийн нөлөө байна уу?
-Бид төсвийн зарлага дээр сонгуулийн жилийн эффект байна уу, үгүй юү гэдэг дээр шинжилгээ хийж үзсэн. Энэ шинжилгээгээр эерэг, сул эффект буюу сонгуулийн жилүүдэд зарлагын өсөлт илүү хурдан байдаг гэсэн дүгнэлт гарсан. Тэгэхээр 2027 оны төсвийн өсөлт сонгуультай хамааралтай юм уу гэдэг асуултад үгүй гэж хариулах боломжгүй болчихоод байна. Дата ийм эффекттэй байна гэж хэлээд байна.
-Төсвийн зарлагыг нэмэгдүүлэх амархан ч буцааж бууруулахад улс төрийн болон нийгмийн эсэргүүцэлтэй тулгардаг. Тиймээс цаашид төсвийн зарлагад ямар хязгаар, тааз тогтоох шаардлагатай гэж үзэж байна вэ?
-Зарлагын нэг зовлон нь буцаад буурахад хэцүү гэдгийг бид маш сайн мэдэж байгаа. Өнгөрсөн жил бууруулах гэж оролдож үзсэн ч бүр их өссөн. Тэрний өмнөх жилүүдэд ч зарлага бууруулна гэхээр л улс төр дээр очоод маш их эсэргүүцэлтэй тулдаг. Энэ зөвхөн манайд ч болж байгаа зүйл биш. Бусад орнуудад ч төсвийнхөө зардлыг яаж бууруулах вэ гэдэг асуудал яригдаж, зардлаа бууруулах гэхээр улс төрийн эсэргүүцэлтэй тулдаг. Санаа зовоод байгаа зүйл нь гэнэт огцом өсгөчихөөд үүнийг бууруулна гэдэг бараг боломжгүй. Ганц гарц нь ДНБ-ээ дахиад 50 хувиар нэмэх л ажил болж байна. Нөгөө талаас бид ямар тогтолцоо угсарчхаад, үүн дээрээ ямар шийдвэр гаргаад байна вэ гэдгээ бодох ёстой. Ямар машин угсарчхаад хүрдэн дээр суугаад явж байгаа юм. Формула-1 шиг жолоодох гээд байтал УАЗ-69 машин угсарчихсан байж болно. Бид үүнийгээ сайн ойлгох ёстой. Миний бодлоор УИХ шийдвэрээ тууштай гаргах хэрэгтэй байна. Эдийн засаг дахь төрийн оролцоо 30 хувийн дотор байх уу, үгүй юү гэдгээ эхлээд шийдэх хэрэгтэй. Үнэхээр 30 хувийн дотор байна гэж бодож байгаа бол, эсвэл урсгал зардлыг 20 хувьд аваачна гэж байгаа бол нэг талаас нь 30 хувь дээр аваачих тааз тогтоож, Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуульд тусгай шаардлага тавьчихаад, нөгөө талаас цалин нэмье гээд гараа өргөөд байж болохгүй. Энэ чинь Сангийн яам болон бусад бүх зүйлд хэцүү байдал оруулж байна шүү дээ. Нэг талаас 30 хувь гээд тааз тавьсан, нөгөө талаас цалин нэм. Одоо сугалаад нэмчихсэн юм чинь бүгдийг нь нэм гэдэг зүйл рүү орж ирж байна. Яаж 30 хувьд тогтох юм, ямар ч боломжгүй шүү дээ. Одоогийн нөхцөл байдалд хуулийн болон бодлогын зөрчилтэй зүйлс ажиглагдаж байна. Хуулийн зөрчил хэцүү. Бодлогын зөрчил үүнээс ч хэцүү байгаа.
-Монгол Улсын төсвийн бодлого алдаатай явж ирсэн. Төсөв ачааллаа дийлэхээ больсон. Үүнд шинэчлэлт хэрэгтэй гэж хэлдэг. Ер нь төсвийн шинэчлэлийг хийж байгаа юу?
-Төсвийн бодлого дээр тодорхой реформыг чимээгүй байдлаар хийчихсэн. Зарлага дээр цалинг нэмэх тухай асуудлыг ярьсан. Үүнийг залгаад Төрийн албаны цалингийн нэгдмэл байдлыг хангах тухай хуулийн төсөл орж ирэх сурагтай байна. Нийгмийн даатгал, тэтгэврийн асуудал нэлээд хурц байдаг. Манайхтай ижил тэтгэврийн тогтолцоотой улсад энэ их хэцүү асуудал. Ер нь төсөв талаасаа хамгийн хэцүү асуудал нь энэ. Үүн дээр Нийгмийн даатгалын тухай хуулиа шинэчлээд баталчихсан. Татварын реформ хийчихсэн. Орлого тал дээр бууруулах реформоо хийчихсэн, зарлага тал дээр реформоо хийчихсэн. Нийгмийн даатгал дээр ядаж зөрүүг нь арилгах реформоо хийчихсэн. Гол зүйл дээрээ юм хийчихсэн. Хоорондоо хэр нийцтэй байсан юм, нөгөө чиглэлтэйгээ нийцэх үү, урт хугацааны үр дагавар зэрэг нь тусдаа асуудал. Нэгэнт хийчихсэн учраас үүнийг одоо ярих нь учир дутагдалтай. Оросуудын ярьдгаар “амьдраад үзье” гэдэг зарчим руу орж байгаа гэсэн үг. Хийгээгүй хэсэг нь зардал дээр цалингийн реформ хийсэн ч бусад зүйлсээ хөдөлгөж чадаагүй. Тухайлбал, зарим гишүүд хүүхдийн мөнгөн дээр эргэж харъя, ялгавартай хандъя, үнэхээр шаардлагатай зорилтод хэсэгтээ өгье, бусад хэсэг дээр үүнийг больё гэдэг зүйл ярьдаг. Халамжтай холбоотой урсгал шилжүүлэг дээр дандаа л ийм зүйл яригддаг.
Ойрын хугацаанд хөдөө аж ахуйн салбарт хийгдсэн татаасын бодлоготой холбоотой сонсгол хийх гээд байх шиг байна. Хөдөө аж ахуйн салбар бол татаас хамгийн их авдаг салбар. Сүү, ноос, ноолуур, мах, үр тариа гэхчлэн татаасгүй хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн бараг байхгүй. Дээрээс нь эрчим хүч байна. Эрчим хүч харангын дохио дэгдээд, татаас авдаг ч цаашаа технологи, хүчин чадлын хувьд зайлшгүй өөрчлөлт хийхээс өөр аргагүй нөхцөл байдалд орчихсон. Аудитын тайланд гараад байдаг төрийн өмчит компаниудын санхүүгийн зөрчил их байна. Яагаад ийм болчихов гэж харахаар компаниуд бие биедээ их өр зээл тавьдаг. Нэг талдаа маш их өртэй, нөгөө талдаа маш их авлагатай. Өөрөөр хэлбэл, хоорондоо өр авлагатай, энэ систем бүхэлдээ харилцан татаасны тогтолцоо руу орчихсон. Иймэрхүү тулгамдсан асуудал хэвээрээ байна.
Зарим реформуудаа хийчихсэн, үр дагаврыг нь бид амьдраад үзэхээс өөр аргагүй. Санаа зовох зүйл энэ дотор байгаа. Ерөнхий нийцэл, чиглэл нь дахиад л орлого талаа бууруулсан, илүү либерал болгосон. Зарлага талаа илүү өсгөсөн, илүү халамжийн болгосон харагдаж байна. Магадгүй хийгдэх ёстой байсан зарим реформ хийгдээгүй.Дээрээс нь үр ашгийн шинжилгээ буюу зарлагыг бууруулъя гэж үзвэл ямар төрлийн зарлагыг аль хэмжээнд бууруулж болох вэ гэдгийг урьдчилж маш сайн судлах ёстой. Гэхдээ ийм суурь судалгаа огт байхгүй байна.
-Төсвийн бодлого энэ чигээр үргэлжилбэл ОУВС-ийн хөтөлбөрт орох эрсдэлтэй гэж зарим мэргэжилтэн үзэж байна. Одоогийн нөхцөлд ийм хэмжээний эрсдэл бий болсон гэж харж байна уу?
-Макро эдийн засаг талаасаа ОУВС-ын хөтөлбөрт орох гэдэг юм уу тийм хэмжээний эрсдэлийг харахгүй байна. Хамгийн эхний асуудал нь cash flow той холбоотой. Долларгүй, мөнгөгүй болдог нам зогсдог асуудал нь одоохондоо гайгүй явж байна. Өнгөрсөн хугацаанд авч хэрэгжүүлсэн зарим нэгэн арга хэмжээнүүд нь байгаа онож л байгаа шүү дээ. Гадаадын зах зээл буюу экспортын зах зээл дээр нөхцөл байдал харьцангуй таатай байна. Энэ бол чамлахаар зүйл биш.
Илүү төвөгтэй асуудал нь бид угжирсан асуудлаа шийдэхгүй байгаа явдал. Угсраад байгаа тогтолцоо маань нэг их хурдан давхихаар хэмжээний машин биш. Бид арамыг нь Mercedes-Benz-ээс, моторыг нь өөр газраас аваад холиод угсарчихсан юм шиг, маш олон янзын зүйл оролцсон машинтай болчихсон байна. Эдийн засгийн хувьд бид ер нь ямар “ажлын машин” угсарчхаваа гэдгээ эргэж харах ёстой. Энэ тогтолцоо маань эрүүл байж байвал богино хугацааны асуудал нэг их том асуудал биш. Харин урт хугацаандаа одоогийн байгаа түвшнээсээ 10 мянган доллар дээш гарна гэдэг хэцүү.
-Төсвийн болон мөнгөний бодлого хоорондоо уялдахгүй байгааг шүүмжлэх хүмүүс олон. Одоогийн тогтолцоонд хамгийн түрүүнд ямар өөрчлөлт хийх шаардлагатай гэж үзэж байна вэ?
-Өнөөдөр Монголд бүх шийдвэр хаана гарч байна вэ? Тэр шийдвэр гаргаж байгаа газар маань бүх шийдвэрийг оновчтой гаргаж чадаж байна уу гэдгийг бодох хэрэгтэй. Улстөрч юм чинь сонгуулийн тухай бодох нь буруу биш. Дөрвөн жилийн хугацааг харна. Эхний нэг жил ажилтайгаа танилцана, хоёр дахь жилдээ жаахан ажил хийнэ, гурав, дөрөв дэх жилээсээ дараагийн сонгуулийнхаа тухай бодно. Улс төрийн амьдрал угаасаа л ийм. Гэхдээ бүх юмыг сонгуулиас хамааралтай байлгах нь зөв үү, бүх шийдвэрийг нэг газарт төвлөрүүлэх нь зөв үү гэдгээ эргэж харах хэрэгтэй. Манай Үндсэн хуульд хэдэн мундаг хүмүүсийг сонгоод, тангараг өргөснөөсөө хойш зөвхөн улсынхаа төлөө ажиллана гэсэн суурь ойлголт байдаг. Гэхдээ ингэж ажилладаггүй гэдгийг өнгөрсөн хугацаанд тодорхой харлаа. Тэгэхээр нарийн зохицуулалтууд хийж өгөх ёстой. УИХ-ын гишүүд чуулган, Байнгын хороон дээр очоод ажлаа хийдэг, бусад үед нь ажлаа хийдэггүй байж болохгүй.
Би радикал ярьж магадгүй. Ер нь мөнгөний бодлогын шийдвэрийг УИХ-аас илүү Төв банк гаргадаг, Төв банк одоогийнхоосоо илүү хараат бус байх хэрэгтэй. УИХ нь томилдог, асуудаг, эргээд хариуцлага тооцдог механизмаа хэрэгжүүлээд, бусад асуудлыг нь энэ байгууллага орхих хэрэгтэй. Энэ байгууллага хаана очиж илүү их ажиллах ёстой вэ гэвэл чуулган дээр биш байнгын хороон дээр биш ард түмэнтэй илүү ойрхон ажиллах хэрэгтэй.
Төсвийн эрх мэдлийг Засгийн газар хэрэгжүүлдэг загвараа дагавал төсвийг оруулж ирэх нь Засгийн газрын бүрэн эрх байх ёстой. УИХ-ын гишүүд хоёр, гуравдугаар хэлэлцүүлгээр зарчмын зөрүүтэй санал гаргаж, оруулж ирсэн төслийг өөрчлөөд оронд нь өөр төсөл тавих практикийг болих хэрэгтэй. Хяналт хийх ёстой газар нь өөрөө төсөвт оролцоод эхэлчихээр энэ төсөв том байхаас өөр аргагүй. Үүнийг хумиж чадахгүй байх нь угаасаа ойлгомжтой. Бүтэн тогтолцоо өөрөө өөрийгөө аваад явж чадахгүй хэмжээнд ороод улам цаашаа живээд байгаа юм. Тэгэхээр дахиад институцын өөрчлөлт хийх хэрэгтэй. Бусад улс оронд УИХ нь эхлээд төсвийг баталж, Засгийн газар оруулж ирдэг. Харин УИХ төсөв нь хууль, бодлогын баримт бичигтэйгээ нийцэж байна уу, тавигдсан шаардлагуудыг хангаж байна уу гэдгийг шалгана. Нийцэхгүй бол батлахгүй. Тэгвэл Засгийн газрын ажил ч цэгцэрнэ. Гэнэт есдүгээр сард цоо шинэ зүйл оруулж ирэх биш, хавраас эхэлсэн хөгжлийн бодлого, жилийн төлөвлөгөө, төсвийн хүрээний дагуу төсвөө боловсруулж оруулж ирэх ёстой.
УИХ-ын гишүүдийн оролцоо ч үүнээс өмнө байх ёстой. Хөгжлийн бодлого, жилийн төлөвлөгөө, төсвийн хүрээнд “Ийм төслүүдийг хэрэгжүүлмээр байна, ийм хэмжээний орлого, зарлагатай байх ёстой” гэдэг чиглэлээ Засгийн газарт өгнө. Тэгээд бүх зүйл цэгцтэй явсан бол Засгийн газар үүний дагуу төсвөө оруулж ирэхээс өөр аргагүй. Бусад улс оронд төсөв батлагдсаны дараа төсвийн ерөнхийлөн захирагч нар батлагдсан төсвөөсөө ямар зарлага гаргах гэж байгаагаа Байнгын хороонд танилцуулж, зарцуулах эрхээ хянуулдаг. Байнгын хороо нь өнгөрсөн жил ямар зорилт тавьсан, хэрэгжилт нь ямар байсан, ямар асуудал тулгарсан гэдгийг асууна. Ажил нь сайн явж байвал цааш нь явуулна. Хэрэгжилт муу байвал “энэ төсөлд ахиж мөнгө зарцуулмааргүй байна” гээд санхүүжилтийг нь буцааж, хумих эрхтэй байдаг. Тэгэхээр УИХ бодлогоо тодорхойлж, хяналтаа сайн тавина. Төсвөө өсгөж, дотор нь өөрчлөөд байхгүй. Муу ажилласан бол санхүүжилтийг нь зогсоож чаддаг байх хэрэгтэй. Ингэж байж л тогтолцоо цэгцрэх байх.
