"Оюу толгой" компанийн хэрэгжүүлж буй “100 сая мод өвлүүлэн үлдээе” хөтөлбөрийн хүрээнд 2026 онд хийгдэж буй нөхөн сэргээлт, ойжуулалтын ажлын явцтай бид газар дээр нь очиж танилцлаа. Тус хөтөлбөрийн хүрээнд хэрэгжиж буй томоохон төслүүдийн нэг нь Дархан-Уул аймгийн Хонгор суманд байрлах Зулзагын голын ойжуулалтын талбай юм. Энд өнгөрсөн онд 150 га талбайд ойжуулалт хийж, 350 мянга орчим нарс мод тарьсан бол энэ жил ажлаа өргөжүүлэн дахин 300 га талбайд ойжуулалт хийж байна. Ингэснээр нийтдээ 1 сая 100 мянга орчим нарс тарьж, ойжуулалтын ажлыг үргэлжлүүлж байгаа юм.

“100 сая мод өвлүүлэн үлдээе” хөтөлбөрийн хүрээнд "Оюу толгой" компани 2025 оны байдлаар шууд болон дүйцүүлэн тооцсон үзүүлэлтээр нийт 36.4 сая мод тарьсан үр дүнд хүрээд байна. Харин 2026 оны эцэс гэхэд энэ тоог 45-50 саяд хүргэх зорилт тавин ажиллаж байгаа аж. Тэдний зорьж буй ажил зөвхөн мод тарихаар хязгаарлагдахгүй, эвдэрч доройтсон газрын экосистемийг сэргээхэд ч чиглэж байгаагаараа онцлог юм. Ийнхүү “100 сая мод өвлүүлэн үлдээе” хөтөлбөр жилээс жилд цар хүрээгээ тэлж, байгаль орчныг хамгаалах, нөхөн сэргээх ажлыг бодит үр дүнгээр баталгаажуулсаар байна.

Албаны хүний тайлбарласнаар нарс мод тарьж ургуулах нь богино хугацаанд үр дүн нь харагддаг ажил биш бөгөөд урт хугацааны арчилгаа, хамгаалалт шаарддаг байна. Ерөнхийдөө тарьсан нарс мод нь тухайн орчиндоо бүрэн дасан зохицож, хоёр метр орчим өндөртэй болох хүртлээ 10-15 жилийн хугацаа шаарддаг аж. Харин шинээр тарьсан модод хүний нүдэнд илт мэдэгдэхүйц хэмжээнд ургаж эхлэхэд хамгийн багадаа тав орчим жил болдог байна.

Говийн улиас ХХК-ийн Ерөнхий инженер Г.Отгонбат: Бид одоо Дархан-Уул аймгийн Хонгор сумын нутаг дэвсгэрт байрлах ойжуулалтын талбай дээр ажиллаж байна. "Оюу толгой" компанийн хөрөнгө оруулалтаар энд 150 га талбайг хашаажуулж, нарс модны тарьдсаар хөрсөө бэлтгэн ойжуулалтын ажлыг өнгөрсөн жилээс эхлүүлсэн. Анх ажлаа эхлэхэд энэ газар нэлээд хуурайшилттай, өвс ургамлын төрөл зүйл багатай талбай байсан. Захиалагчийн хүсэлтийн дагуу бид эхлээд талбайгаа бүрэн тойруулан хашаа барьж, дараа нь нарс мод тарьж ойжуулалтын ажлыг эхлүүлсэн. Одоогийн байдлаар моддын амьдралт дунджаар 80 орчим хувьтай байгаа бөгөөд зарим хэсэгт үүнээс ч өндөр үзүүлэлттэй ургаж байна.

Ойн сангаа нэмэгдүүлэхийн тулд бид ойн зах хэсгүүдийг түшиглэн ойжуулалт хийх нь хамгийн үр дүнтэй гэж үзсэн. Ер нь хүмүүс Монголд мод тарьдаг ч ургуулж чаддаггүй гэж ярьдаг. Гэтэл бидний ажиллаж буй талбайд өмнө нь мод тарьж байсан ул мөр бий. Харин яагаад ургаагүй вэ гэхээр малд идүүлээд, хамгаалалтгүй байснаас болсон юм. Харин одоо бид талбайгаа бүрэн хашаажуулж, мал орохооргүй болгосноор тарьсан модод маш сайн ургаж байна. Хэрэв хамгаалалтгүй орхивол хонь, ямаа явж өнгөрөхөд 10-20 га талбайд тарьж ургуулсан моддыг богино хугацаанд сүйтгэж, юу ч үгүй болгох юм. Тиймээс ойжуулалтын ажлын хамгийн чухал хэсэг нь зөвхөн мод тарих бус, тарьсан модоо хамгаалж, ургуулах нөхцөлийг бүрдүүлэх явдал билээ.

Биднийг Зулзагын голын ойжуулалтын талбайд очиход ШУТИС-ийн Ойн инженерчлэлийн ангийн оюутнууд үйлдвэрлэлийн дадлагаа хийж, нарс модны тарьдас суулгаж байлаа. Ирээдүйн ойн инженерүүд болох тэд сонгосон мэргэжлээрээ бахархаж явдгаа илэрхийлээд, тарьж буй мод бүрээ гэр бүл, хайртай дотнын хүмүүстээ зориулан суулгаж байгаа тухайгаа хуваалцсан юм. Мөн тэдний хувьд дадлагын хугацаа нь зөвхөн мэргэжлийн мэдлэг, ур чадвараа бататгах боломж төдийгүй багаар ажиллах, байгальтай харьцах, хөдөлмөрийн үнэ цэнийг ойлгох зэрэг амьдралд хэрэгтэй олон зүйлийг суралцах чухал үйл явдал болдог гэдгийг онцолж байлаа.

ШУТИС-ийн Ойн инженерчлэлийн ангийн оюутан О.Баасандэмбэрэл: Энэ бол миний анхны ойжуулалтын дадлага. Хамгийн онцлог нь цалинтай дадлага гэдгээрээ бидэнд их хэрэгтэй санагдаж байгаа. Оюутан хүний хувьд сургалтын төлбөр, өдөр тутмын хэрэгцээндээ нэмэр болохоос гадна өөрийн хөдөлмөрөөр мөнгө олох боломж олгож байгаа нь сайхан санагдаж байна. Мод тарина гэдэг өөрөө маш буянтай ажил гэж боддог. Тийм болохоор тарьж байгаа мод бүрээ гэр бүл, найз нөхөд, хайртай дотнын хүмүүстээ зориулж суулгаж байна. Нэг мод тарихдаа энэ модыг ээждээ зориулъя, дараагийнхыг нь аавдаа зориулъя гээд л сэтгэлээ шингээгээд тарьж байгаа. Ер нь их аз жаргалтай модоо тарьж байна. Энд ирээд 10 хонож байгаа юм байна. Анх ирэхдээ цагаан залуу байсан бол одоо нар салхинд борлоод бор залуу болсон. Гэхдээ энэ бүхэн надад их сайхан санагдаж байгаа.

Дадлагын оюутнуудын хэлснээр нарс мод нь чийгийг сайн шингээж, хөрсийг хамгаалах давуу талтай гэв. Зулзагын гол орчим нь байгалийн нарсан ой бүхий бүс нутаг учраас энд нарс мод тарьж, ойжуулалт хийх нь хамгийн тохиромжтой гэж үзжээ. Ойжуулалт хийж буй энэ талбай нь зарим хэсгээрээ элсэрхэг, зарим хэсгээрээ хөрслөг боловч ерөнхийдөө цөлжилтийн шинж тэмдэг илэрсэн газар байв.

Тиймээс уг газарт мод суулгаж, байгалиа сэргээх ажилд гар бие оролцож байгаадаа баяртай байгаагаа оюутнууд хэлж байлаа. Мөн нарсны тарьдсыг нэг метрийн зайтай тарьдаг бөгөөд суулгахдаа үндсийг нь огт нугалж болохгүй, нугарвал ургах боломжгүй болдог гэдгийг онцолсон юм. Иймээс тарьдас бүрийг зөв байрлуулж, технологийн дагуу тарихад онцгой анхаарах шаардлагатай. Эс бөгөөс олон хүний хөдөлмөр талаар болж, тарьсан мод нь ургахгүй байх эрсдэлтэй гэдгийг тэд ярьсан юм.

ШУТИС-ийн Ойн инженерчлэлийн ангийн оюутан Н.Намуун: "Оюу толгой" компани “Тэрбум мод” үндэсний хөдөлгөөний хүрээнд “100 сая мод өвлүүлэн үлдээе” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж байгаа. Энэ хүрээнд ойн инженерчлэл болон байгаль орчинтой холбоотой чиглэлээр суралцаж буй оюутнуудад тэтгэлэг олгодог гэдгийг би нэгдүгээр курсийнхээ хавар мэдсэн. Ингээд хоёрдугаар курсдээ уг тэтгэлэгт хамрагдаж, тэнцсэн. Одоо хийж байгаа энэхүү дадлага маань мэргэжлээ илүү гүнзгий ойлгоход маш их нөлөөлж байгаа. Миний сонгосон мэргэжил бол ойг бүтээн байгуулж, хамгаалж, сэргээн ургуулдаг, нэг ёсондоо ойн эмч гэж хэлж болох сайхан мэргэжил. Тийм болохоор би өөрийгөө маш зөв мэргэжил сонгосон гэж боддог. Ирээдүйд энэ чиглэлээрээ улам сайн мэргэжилтэн болж, байгаль орчноо хамгаалах үйлсэд хувь нэмрээ оруулахыг хүсдэг.

Энэхүү дадлагад нийт 12 эмэгтэй оюутан хамрагджээ. Тэд зөвхөн ойжуулалтын ажилд оролцоод зогсохгүй, хоёр хоёроороо ээлжилж галт тогооны ажилд тусалж, өдөр тутмын ахуй амьдралын олон зүйлд суралцаж байгаа юм. Оюутнуудын хэлснээр, жил бүр хөдөө орон нутагт дадлага хийх шаардлагатай болдог учраас энэ удаагийн дадлага тэдэнд олон талын туршлага хуримтлуулах боломж болсон байна. Тухайлбал, олон хүний хоол хэрхэн бэлтгэх, бусадтай хамтран ажиллах, хүмүүстэй хэрхэн харилцах зэрэг амьдралд хэрэг болох олон чадварыг эзэмшиж байгаагаа онцолсон юм.

Бидний дараагийн зогсоол Сэлэнгэ аймгийн Ерөө сумын Бугант тосгоны 35-ын ам гэх газар байлаа. Энд нийт 209 га талбайд техникийн нөхөн сэргээлтийн ажил үргэлжилж байгаа юм. Уг газар нь хариуцлагагүй уул уурхайн үйл ажиллагааны улмаас ихээхэн эвдэрч, газрын хэв шинж нь алдагдан, томоохон хэмжээний цүнхээлүүд болон хиймэл нуурууд үүссэн байжээ. Улмаар 3-5 метрийн гүнтэй, ёроол нь үл харагдах хиймэл нуурууд бий болж, голын гольдрол хүртэл өөрчлөгдөн, мал амьтан төдийгүй иргэдийн аюулгүй байдалд эрсдэл учруулах хэмжээнд хүрсэн байна. Тиймээс техникийн нөхөн сэргээлтийн хүрээнд эдгээр хиймэл нууруудыг аюулгүй болгож, хэлбэршүүлэх, газрын хэв шинжийг сэргээх ажлыг үе шаттайгаар хийж байгаа бөгөөд одоогийн байдлаар ажлын гүйцэтгэл 50 орчим хувьтай үргэлжилж байгаа юм. Бид нөхөн сэргээлтийн ажлыг гүйцэтгэж буй “Бугант Нандин” компанийн ажилчидтай нь уулзан, эвдэрч сүйдсэн газрыг хэрхэн нөхөн сэргээж байгаа талаар тодрууллаа.

Бугант Нандин ХХК-ийн Үйлдвэр хариуцсан дарга С.Хүрэлбаатар: Нөхөн сэргээлтийн ажил Нээлхийн амны эх хэсгээс эхэлсэн. Одоо Бугантын голын хөндий рүү орж ажлаа үргэлжлүүлж байна. Энэ хэсэгт голын гольдрол өөрчлөгдөж, олборлолт хийсэн талбайн дундуур ус урсдаг болчихсон байсан. Тиймээс бид голын урсгалыг хэлбэржүүлж, аль болох унаган төрхөд нь ойртуулахын төлөө ажиллаж байна. Анх энэ талбайн нөхцөл байдал маш хүнд байсан. Хаашаа л харна дан цүнхээл, ус, лаг шавар ихтэй, техник ороход хүндрэлтэй байлаа. Гэсэн ч манай хамт олон нөхөн сэргээлтийн ажлаа чанартай, бүрэн гүйцэд хийхийн төлөө бүх хүчээ дайчлан ажиллаж байна. Энэ газрын байгаль, газарзүйн онцлог нь их чийглэг. Тиймээс бид техникийн нөхөн сэргээлтийг бүрэн хийж дуусгасны дараа байгаль өөрөө өөрийгөө сэргээх чадвар маш өндөр гэж үзэж байгаа. Нэг ёсондоо байгаль өөрөө өөрийгөө 100 хувь буцаан сэргээх боломжтой юм.

“Бугант Нандин” компани 2022 оноос эхлэн Сэлэнгэ аймгийн Ерөө сумын Ялбагийн хөндийд “Оюу толгой” компанийн туслан гүйцэтгэгчээр ажиллаж эхэлжээ. Түүнээс хойш Ялбагийн хөндий дэх нөхөн сэргээлтийн ажлыг бүрэн дуусгаж, Дархан-Уул аймгийн Шарын гол сумын Хар Ямаат, Хургатайн ам гэсэн хоёр байршилд техникийн нөхөн сэргээлт хийж хүлээлгэн өгсөн байна.

Мөн өнгөрсөн онд Сэлэнгэ аймгийн Хүдэр сумын нутаг дахь Цагаан Зүрийн гол орчимд нөхөн сэргээлтийн ажлыг амжилттай гүйцэтгэж, хүлээлгэн өгчээ. Харин энэ жил тус компани Сэлэнгэ аймгийн Ерөө сумын Бугант тосгоны 35-ын ам гэх газарт техникийн нөхөн сэргээлтийн ажлыг гүйцэтгэж байгаа бөгөөд өмнө нь хариуцлагагүй уул уурхайн үйл ажиллагааны улмаас эвдэрч, доройтсон газрын хэв шинжийг сэргээж, байгалийн унаган төрхийг нь дахин бий болгохоор ажиллаж байна.

Бугант Нандин ХХК-ийн маркшейдер О.Энхтайван: Бид энэ талбайд 15 хоногийн өмнө ирж ажлаа эхлүүлсэн. Одоогийн байдлаар та бүхний харж байгаа энэ газар нь нийт дөрвөн байршилд хийхээр төлөвлөсөн нөхөн сэргээлтийн ажлын нэг хэсэг нь юм. Нийт хоёр байршил дахь ажлаа бүрэн дуусгаж, нийт ажлын явц 50 орчим хувьтай үргэлжилж байна. Техникийн нөхөн сэргээлт гэдэг бол тодорхой норм, дүрэм, стандартын дагуу хийгддэг ажил. Тиймээс бид бүх ажлаа шаардлага, стандартын дагуу чанартай гүйцэтгэхийг зорьж ажиллаж байгаа. Нөхөн сэргээлт хийгдсэнээр байгалийн экосистем сэргэж, ургамал ногоо ургах нөхцөл бүрддэг. Өөрөөр хэлбэл, эвдэрч доройтсон газрыг байгаль өөрөө аажмаар нөхөн сэргээх боломжийг нь бид бүрдүүлж байгаа юм.

Ийнхүү “Оюу толгой” компани “100 сая мод өвлүүлэн үлдээе” хөтөлбөрийн хүрээнд 2022-2026 онд Сэлэнгэ болон Дархан-Уул аймагт хэрэгжүүлж буй нөхөн сэргээлтийн ажлаа үе шаттайгаар өргөжүүлж, 2026 оны эцэс гэхэд нийт 1630 гаруй га талбайд техникийн нөхөн сэргээлт хийхээр төлөвлөн ажиллаж байна. Түүнчлэн Сэлэнгэ, Дархан-Уул, Ханбогд, Богд уулын бүсэд нийт 2370 га талбайд ойжуулалт хийж, жилд 3.25 сая гаруй тарьц, суулгац бойжуулах хүчин чадалтай мод үржүүлгийн газруудыг байгуулснаар үндэсний хэмжээнд ойжуулалтын суурь баазыг бэхжүүлэхэд бодит хувь нэмэр оруулж байна.

Уг хөтөлбөр нь зөвхөн мод тарихаар хязгаарлагдахгүй, хариуцлагагүй уул уурхайн улмаас эвдэрч орхигдсон газрын нөхөн сэргээлт, байгалийн сэргээлтийг дэмжих, экосистемд суурилсан шийдлийг нэвтрүүлэх, биологийн олон янз байдал, усны нөөцийг хамгаалах, ой, хээрийн түймэртэй тэмцэх чадавхыг нэмэгдүүлэх зэрэг байгаль орчны цогц ажлуудыг хамарч байгаагаараа онцлог юм. Зарим нуур, цөөрмийг хадгалан үлдээж, хэлбэржүүлж аялал жуулчлалын зориулалтаар ашиглах боломж бүрдүүлсэн нь байгаль хамгаалал болон орон нутгийн хөгжлийг уялдуулсан сайн туршлага болж байна.

Мөн энэхүү төсөл нь орон нутгийн иргэдийн ажил эрхлэлтийг дэмжих, аюулгүй орчныг бүрдүүлэх, хариуцлагатай уул уурхайн соёлыг төлөвшүүлэх, төр, хувийн хэвшлийн хамтын ажиллагааны үр дүнтэй жишгийг бий болгоход чухал хувь нэмэр оруулж байгаа юм. Ялангуяа 2026 онд төлөвлөсөн ажлууд бүрэн хэрэгжсэнээр Сэлэнгэ аймагт хариуцлагагүй уул уурхайн үйл ажиллагааны улмаас эвдэрч, эзэнгүй орхигдсон газар үлдэхгүй болох боломж бүрдэх бөгөөд энэ нь байгаль орчны нөхөн сэргээлтийн салбарт гарч буй бодит үр дүн, томоохон ахиц болж байна.