“Нийтлэлч Отгонбаяр сан”-аас зарласан сэтгүүл зүйн шилдэг бүтээл шалгаруулах уралдаанд бүтээлээ ирүүлсэн Сүхбаатарын өнгө сонины сэтгүүлч Д.Улаанхүүхэний нийтлэлийг хүлээн авч уншина уу.
• • •
Аливаа улсын хөгжил шууд л ёс суртахуунтай иргэд, хүнд ээлтэй нийгэм, өндөр өндөр барилгуудтайгаа ирчихдэггүй. Сайхан нийгэм, сайхан амьдрал бий болох нь тодорхой цаг хугацааг туулахдаа хувь хүн, олон нийт, шийдвэр гаргагчдаас багагүй хэмжээний хичээл зүтгэл, бэрхшээл саад, оноо алдаануудын нийлбэрийн цогц байдаг.
Сүүлийн үед дундаж давхаргынхан туйлдаж буйг бид эргэн тойрноосоо тодоос тод харж байна. Тогтмол цалин авдаг иргэдийг үл тооцоод, эл давхаргынхан яагаад туйлдаж буйг бизнесийн ертөнцийн зөвхөн нэг салбар дээр жишээ авч үзье.
Бидний өдөр тутам үйлчлүүлдэг ХҮНСНИЙ ДЭЛГҮҮР. Хэрэглэгчид талх авахаас эхлээд гэртээ хэрэглэх хүнсний болон ахуйн хэрэглээний бүтээгдэхүүнүүдийг худалдан авдаг тул бид Хүнсний дэлгүүрээр үйлчлүүлэхдээ дуртай байдаг. Тор дүүрэн юмтай гэртээ харих аав, ээжүүдийн сэтгэл ханамжийг чухамдаа энэ дэлгүүрүүд л хангадаг.
Харин тэдгээр Хүнсний дэлгүүр ажиллуулдаг бизнес эрхлэгчид юу туулж, ямар адармаатай шаардлагуудыг биелүүлэх гэж зүдэрдэг нь тор дүүрэн хүнс цуглуулж гэрийн зүг баяр хөөртэй харьдаг иргэд огт мэддэггүй. Тэгэх ч шаардлагагүй.
Таны, миний үйлчлүүлэх дуртай Хүнсний дэлгүүр ажиллуулдаг бизнес эрхлэгчдэд тулгардаг асуудлаа тэд ихэнхдээ өдөр тутмын завгүй ажилдаа түүртэн мартаж, орлогоо таслахгүйн тулд аль болох шуурхай шийдэх замыг сонгодог нь далд үнэн. /Энд томоохон сүлжээ дэлгүүрүүдийг хэлээгүй болно./
Хамгийн аймшигтай ''мангас'' НӨАТ
Хэдийгээр төрийн бодлого, хууль хяналтын байгууллагын мөрдүүлэх ёстой дүрэм журмыг тэдгээр үйлчилгээ эрхлэгчид биелүүлэх ёстой ч амьдралд нийцэмгүй албан шаардлага, торгуулийн хуудас бичиж шахалт үзүүлдэг нь амьжиргаагаа залгуулдаг жижиг дэлгүүрийнхэнд бол асар том дарамт болдог хэмээн тэд ярьсан юм.
Тусгай зөвшөөрлөө сунгаагүй, хугацаа дууссан шар айраг борлуулсан зэрэг дэлгүүрийнхний өдөр тутамдаа л санаа тавьдаг зүйлсээс гадна НӨАТ хэмээх “атгаалжин хар мангас” тэдний орлогоос саадаг нь хамгийн том зовлон нь.
Дээрээс нь найман нэрийн дэлгүүрийн зөвшөөрлийн сунгалтыг хөөцөлдөхөд багагүй цаг хугацаа зарцуулна. Гэтэл хугацаа дуусах дөхсөн шар айргуудаа бусад бүтээгдэхүүнүүдийнхээ хамт томоохон компаниуд “шахах” маягаар илгээчихдэг нь Хүнсний дэлгүүрүүдийн эздэд багагүй төвөг уддаг гэнэ. Учир нь хэдхэн ажилтантай жижиг дэлгүүрүүд тухайн барааг хянаж амжаагүй байхад хугацаа нь дуусчихдаг аж. Үнэндээ нэг сар орчмын дараа хугацаа нь дуусах бүтээгдэхүүнээ зээлээр бараа өгдөг дэлгүүрийнхэнд шахсан хэрэг. Нэг л өдөр цагдаагийн байгууллагаас гэнэтийн шалгалт орж ирээд тэдгээр хугацаа дууссан шар айраг
зэрэгт 5 сая төгрөгийн торгуулийн хуудас бичнэ. Энэ торгууль жижиг дэлгүүрийнхэнд том тоо. Хэд хэд хувааж төлнө. Зарим үед дансаа хоосолж төлдөг гэж ярих нэгэнтэй ч таарав. Эл асуудлаас болж цагдаагийн байгууллагад байцаалт өгдөг тохиолдол ч бий гэнэ.
Хэдхэн ажилчдынхаа цалинг өгөх, бараагаа татах, татвар НДШ-ээ төлөх гээд сүлжилдсэн олон төлбөрийн дунд амрах ч завгүй ажилладаг Хүнсний дэлгүүрийн эздийг хэн ч ойлгодоггүй. Бүр зарим нь тэднийг “баян” хэмээн хардаг тохиолдол ч олонтоо. Хэрэг дээрээ амьжиргаагаа залгуулах гэж зүтгэж буй Хүнсний дэлгүүрийнхэнд төрийн бодлого тэнгэрийн хаяанд бүдэгхэн харагдах од мэт тааварлашгүй, бас ойлгомжгүй.
НӨАТ-ын төлбөрөө хугацаандаа төлөөгүй бол татварын байцаагчид ирж дансыг чинь хаана, бүр кассыг чинь битүүмжилнэ гэж сүрдүүлдгийг найман нэрийн дэлгүүрийн эзэн иргэн С ярьсан юм. Аймгийн төвд үйл ажиллагаа явуулдаг тэдгээр жижиг дэлгүүрүүд томоохон сүлжээ дэлгүүр шиг хэдэн тэрбумын хөрөнгө эргэлдүүлж чадахгүй, өнөө маргаашаа болгож, басхүү хууль дүрмийг чадлын хэрээр мөрдөж ажиллахыг хичээж байхад дээрх дарамтууд тэднийг зарим үед нойргүй хонуулах нь энүүхэнд.
Хүнсний дэлгүүрийнхэнд тулгардаг эдгээр асуудлыг зөвхөн нэгэн аймгийн төвд үйл ажиллагаа явуулдаг 80 гаруй дэлгүүрийнхний тохиолдолд тулгуурлан бичихэд энэ мэт бэрхшээлүүдтэй өдөр бүр тулах хэрэг гарна. Үүний цаана нийслэл, аймаг, сум бүрийн хүнснийхэнд яг энэ асуудал тулгарч буй.
Өдгөө манай улсад жирийн иргэн амьжиргаагаа залгуулах гэж жижиг бизнес хийхэд ТӨР хэмээх бодит амьдралд үл нийцэх хууль дүрмийн дарамт тэдэнд хэчнээн бухимдал төрүүлдгийн түм буман жишээнүүдийн нэг Хүнсний дэлгүүрүүдэд ийн даахад хүндээс хүнд ачаа болон тусдагийг хууль санаачлагчид огт мэддэггүй нь монголын эрх баригчдын эмгэнэл.
Хууль дүрэм хөрсөн дээрээ зөв голдирлоор хэрэгждэггүйн бэлээхэн жишээг энэ мэт олон иргэд ярьж хэлдэг ч төр “дүлий” мэт байдаг нь нийтийн бухимдлыг төрүүлээд байгаа юм шүү дээ.
