УИХ дахь МАН-ын бүлэг хуралдаж, мэдээлэл хийлээ. Тус хурлаар Монгол Улсын эдийн засгийн гол тулгуур салбаруудын нэг болох ашигт малтмалын салбарын эрх зүйн орчныг боловсронгуй болгох асуудлыг хэлэлцжээ. Экспортын орлогын 95 орчим хувийг бүрдүүлж, улсын төсвийн орлогын 30 гаруй хувийг дангаараа бүрдүүлдэг энэ салбарын үйл ажиллагааг илүү тодорхой, эрх зүйн зохицуулалттай болгох зорилгоор Ашигт малтмалын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийн боловсруулалтын үзэл баримтлалыг хэлэлцсэн байна.
Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд Г.Дамдинням: Аж үйлдвэрийн салбар бол эдийн засгийн суурь салбар юм. Дэлхийн хөгжлийн чиг хандлага өөрчлөгдөж байгаа энэ үед ашигт малтмалын салбарын дараагийн хөгжлийг бодолцож Ашигт малтмалын тухай хуулийг шинэчлэх шаардлага үүссэн. Үнэндээ томоохон өөрчлөлт хийх талаар сүүлийн 10-20 жилд ярьж ирсэн. Энэ хүрээнд Ашигт малтмалын тухай хуулийн шинэчлэлд тусгах үндсэн хэд хэдэн бодлогыг танилцуулж байна.
Нэгдүгээрт, уул уурхайн салбараас орж ирсэн орлогыг илүү шударга, зөв зохистой хуваарилдаг байх асуудал олон жил хүлээгдсэн. Ялангуяа уул уурхайн үйл ажиллагаа явагдаж байгаа орон нутгийн иргэдэд илүүтэй үр өгөөж очдог байх ёстой. Тиймээс оролцогч талуудын тэгш оролцоонд тулгуурлан энэ салбарыг хөгжүүлж, уул уурхайн өсөлтөд суурилсан байдлаар улсын эдийн засгийг дэмжих бодлого дэвшүүлж байгаа. Энэ хүрээнд хариуцлагатай уул уурхайг дэмжинэ. Өөрөөр хэлбэл, хууль дүрмээ мөрддөг, орон нутгийн иргэдтэй хүндэтгэлтэй харилцдаг, байгаль орчин, нөхөн сэргээлт, уурхайн хаалтаа зохих ёсоор хийдэг компаниуд үйл ажиллагаа явуулж байгаа аймаг, сумдад ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөр буюу АМНАТ-ийн тодорхой хувийг үлдээх зохицуулалт хийнэ. Одоогийн байдлаар АМНАТ-ийн 10 хувь нь Орон нутгийн хөгжлийн санд төвлөрдөг бол үүнийг 20 хүртэл хувь болгох санал яригдаж байна.
Хоёрдугаарт, хайгуул, судалгааны асуудал. Уул уурхайн салбар нь хөрөнгө оруулагчдын хувьд маш өндөр эрсдэлтэй юм. Дэлхийн дундаж жишгээр 10 мянган хайгуулын зөвшөөрлөөс нэг уурхай л бий болдог. Харин манай улсын хувьд хайгуулын үйл ажиллагаа зогсонги байдалд орсон гэж хэлж болно. Одоогоор манай улсад нийтдээ 1000 орчим хайгуулын тусгай зөвшөөрөл байгаа юм. Харин ашиглалтын 1778 тусгай зөвшөөрөл нь газар нутгийн 1.2 хувийг эзэлж байна. Хайгуулын зөвшөөрөл нь ашиглалтын зөвшөөрлөөс 5-10 дахин их байвал ирээдүйн эдийн засгийн нөөц бүрддэг. Гэтэл манай улсад хайгуулын зөвшөөрөл ашиглалтын зөвшөөрлөөсөө хоёр дахин бага юм. Тиймээс энэ байдлыг өөрчлөхийн тулд Алт-3 аяныг дэмжих УИХ-ын тогтоолын төслийн хүрээнд эрэлийн ажлыг тусгай сонгон шалгаруулалтаар хийх эрх авсан аж ахуйн нэгжүүдэд 3+2 жил, нийт 5 жилийн хугацаанд эрэл хийж, дараа нь хайгуулын тусгай зөвшөөрөл авах хүсэлт гаргах боломжтой зохицуулалтыг оруулж байна. Хэрэв эрлийн ажлаа олон улсын стандартын дагуу хийж, тайлангаа улсад хүлээлгэн өгсөн бол тухайн талбайнхаа тодорхой хэсэгт хайгуулын зөвшөөрөл авах хүсэлт гаргавал олгодог байх зарчим баримтална.
Гуравдугаарт, боловсруулах үйлдвэрлэлийг дэмжих бодлого. Одоогийн нөхцөлд бид ашигт малтмалаа ихэвчлэн ухаад, ачаад, шууд экспортолж байна. Дотоодын борлуулалтыг бараг зөвшөөрдөггүй. Гэтэл манай улсад нийт 47 үйлдвэр, нийтдээ 74 боловсруулах үйлдвэр түүхий эдийн дутагдалтай ажиллаж байна. Нөгөө талдаа түүхий эдийг дотооддоо авахад АМНАТ-ийн хэмжээ өндөр байгаа учраас боловсруулах үйлдвэрлэл ашиггүй болдог. Иймээс энэ зохицуулалтыг өөрчилж, үйлдвэржилтийн бодлогыг дэмжих, боловсруулах үйлдвэрүүдийг бодлогоор дэмжих өөрчлөлтийг хуульд тусгана. Үүнийг дагаад Хүнд үйлдвэрийн тухай хууль орж ирэх юм.
Дөрөвдүгээрт, Монгол Улсын эдийн засаг нүүрснээс хэт хамааралтай болсон. Өнгөрсөн хугацаанд нүүрсэн дээр суурилсан бодлого явуулж ирсэн учраас нүүрсний үнэ унахад эдийн засаг ч савладаг. Цаашид энэ хамаарлыг багасгах хэрэгтэй. Дараагийн эдийн засгийн хөдөлгүүр болох зэсийн салбарыг хөгжүүлэх шаардлагатай. Одоогийн байдлаар ТЭЗҮ-ээ батлуулсан 22 төсөл бэлэн байгаа ч АМНАТ-ийн өндөр хэмжээ болон хууль эрх зүйн зохицуулалтын улмаас шинэ уурхай нээх боломж хүлээгдэж байна. Тиймээс АМНАТ-ийн бодлогыг дахин авч үзэж, зэсийн салбарыг дэлхийн зах зээлд өрсөлдөхүйц түвшинд хүргэх шаардлагатай. Ингэснээр бид төсвийн орлогын шинэ эх үүсвэрийг бий болгож чадна.
Тавдугаарт, уурхайн хаалт, нөхөн сэргээлтийн асуудал. Ашигт малтмалыг ашиглаж дууссаны дараа байгаль орчин, нийгмийн нөлөөллийг бүрэн нөхөн сэргээж, шаардлагатай санхүүжилтийг бүрдүүлж чаддаг байх ёстой. Тиймээс цаашид орд газрыг ашиглахдаа эхнээс нь уурхайн хаалт, нөхөн сэргээлтийн төлөвлөгөөг тооцож үздэг зарчимд шилжинэ. Өөрөөр хэлбэл уурхай нээхээс өмнө хаалт, нөхөн сэргээлтийн асуудлыг тооцсон байх шаардлагыг тавина.
