Судалгааны Эм Эм Си Жи (MMCG) компани Монгол Улсын эдийн засаг, нийгэмд Оюу толгой компанийн оруулж буй хувь нэмрийг олон улсын аргачлалаар судалжээ. Судалгаанд 2010-2024 оны Оюу толгой компанийн үйл ажиллагаа, санхүүгийн мэдээллийг хамруулан Монголын нийгэм, эдийн засагт үзүүлж буй нөлөөллийг 10 үзүүлэлтээр тодорхойлсон байна.
Оюу толгой байгаагүй байсан бол юу болох байсан бэ
Оюу толгой компанийн эдийн засагт оруулж буй хувь нэмрийг тооцоолохдоо Оюу толгой төсөл хэрэгжиж байгаа үе, мөн Оюу толгой төсөл хэрэгжээгүй байсан бол юу болох байсныг тооцоолсноороо нэлээд шинэлэг судалгаа болжээ. Тухайлбал, 2011 онд Монголын эдийн засаг хамгийн өндөр, 17.3 хувиар өсөхөд Оюу толгойн нөлөөллөөс 13.5 хувийн өсөлт нь хамааралтай байжээ. Оюу толгойн анхны хөрөнгө оруулалтын нөлөөгөөр эдийн засаг огцом өссөн байна. Хэрвээ Оюу толгой байгаагүй бол 2011 онд эдийн засаг 3.8 хувиар өсөх байсан байна.
Түүнчлэн, 2016 онд Монгол Улсын эдийн засаг саарч, 1.5 хувиар өссөн. Хэрвээ тухайн үед Оюу толгой байхгүй, хөрөнгө оруулалт хийгдээгүй байсан бол эдийн засаг 21.2 хувийн бууралттай байх байсан аж. Ковидын үе буюу 2020 онд Монгол Улсын эдийн засаг 4.6 хувиар буурсан. Хэрвээ тэр үед Оюу толгой байгаагүй бол эдийн засгийн агшилт -6.2 хувь байх байсныг судалгааны багийнхан онцоллоо. Оюу толгойн хөрөнгө оруулалт, татвар хураамж, экспорт, худалдан авалтыг хасаад харвал, сүүлийн 15 жилийн наймд нь Монгол Улсын эдийн засаг агшиж, дундаж нь -3.8 хувь болох байсан гэсэн үр дүн гарчээ.
Монголын нийт эдийн засаг дахь Оюу толгойн нөлөөлөл 12.9 хувь
Монгол Улсын эдийн засаг сүүлийн 15 жилийн хугацаанд 8.3 дахин тэлжээ. Өөрөөр хэлбэл, 2010-2024 оны хооронд дотоодын нийт бүтээгдэхүүн (ДНБ) 9.8 их наяд төгрөгөөс 80.7 их наяд төгрөг болж тэлсэн гэсэн үг. Оюу толгой компани энэ хугацаанд нийтдээ 65.8 их наяд төгрөгийн нэмүү үнэ цэнийг бий болгосон нь Монгол Улсын ДНБ-ий 12.9 хувийг эзэлжээ. Энгийнээр тайлбарлавал, 15 жилийн хугацаанд Монгол Улсад шинээр бий болсон 8 төгрөг тутмын 1 төгрөгийг Оюу толгой компани бүрдүүлсэн байна.
Судалгааны багийнхны бусад сонирхолтой тооцоолол
2024 оны байдлаар нэг монгол хүнд ногдох ДНБ-ий хэмжээ 6751 ам.доллар байгаа. Үүний 770 ам.доллар нь Оюу толгойн нөлөөтэй байна гэсэн тооцоолол гарсан.
Эдийн засгийн нийт өсөлтийн 12.9 хувь, нэг хүнд ногдох ДНБ-ий 10.3 хувийг Оюу толгой бий болгож байна гэсэн үг.
Оюу толгой компани 2014-2020 он хүртэлх хугацаанд 1 ам.долларын түүхий эд, сэлбэг хэрэгсэл тоног төхөөрөмж оруулж ирээд 5-12 ам.долларын экспорт хийж байсан.
Сүүлийн 15 жилийн хугацаанд 19.2 тэрбум ам.долларыг Монголд оруулж ирж, бүтээн байгуулалт, ажил үйлчилгээ хийсэн бөгөөд валютын нөөцийн 41.9 хувийг бүрдүүлж ирсэн.
Оюу толгой компани 15 жилийн хугацаанд үндэсний 9366 ханган нийлүүлэгчээс 6.6 тэрбум ам.долларын бараа, үйлчилгээ худалдан авсан. Дотоодын худалдан авалт импорттойгоо харьцуулахад 1.9 дахин өндөр байна.
Улсын төсөвт өнгөрсөн 15 жилийн хугацаанд 8.8 их наяд төгрөг төвлөрүүлсэн бөгөөд дунджаар улсын төсвийн 6.4 хувийг бүрдүүлж иржээ.
Нийгмийн даатгалын сангийн орлогын 3.1 хувийг Оюу толгой бүрдүүлж байна. Оюу толгой компанийн нэг ажилчны НДШ-д төлж байгаа сарын дундаж төлөлт 2-3 сая төгрөг байгаа нь улсын дунджаас 6.7 дахин өндөр байна.
Оюу толгойн нэг ажилчин өөр дээрээ нэмээд гурван ажлын байр, хөдөлмөрийн бүтээмж бий болгож байна
Судалгааг ахалж ажилласан ХААИС-ийн Эдийн засаг, бизнесийн сургуулийн эрдэмтэн нарийн бичгийн дарга, Эдийн засгийн ухааны доктор М.Эрдэнэбаяр: Оюу толгойн нэг ажилтан дөрвөн хүний ажлын байр бий болгож байна. Өөр дээрээ нэмээд гурван хүнийг ажил орлоготой байхад нөлөөлж байна гэсэн үг. Энэ үзүүлэлт Канадад 2.7 буюу өөр дээрээ нэмээд 1.7 хүнийг авч явдаг гэж гарсан байна лээ. Наанаа Оюу толгойг бүгд шүүмжилж байгаа юм шиг боловч Оюу толгойн нөлөөгөөр үйл ажиллагаа явуулж байгаа иргэн, аж ахуй нэгжийн хамаарал өндөр байна.
Эрдэнэтийн цалин буухаар юмны үнэ нэмэгддэг, зах дэлгүүр хөдөлгөөнд орж, баар цэнгээний газар ашиг орлоготой болдог гэж ярьдаг байсан шүү. Яг үүнтэй ижил Оюу толгойд ажиллаж байгаа залуус оршин суугаа газар нутагтаа ч нөлөөтэй байна. Нэг хүний ард дөрвөн хүн ажил орлоготой, амьдралаа авч явна гэдэг тэр хүмүүстэй харьцаж байгаа бүх салбарт эерэг нөлөөтэй. Энэ дам нөлөөг судлаачийн хувьд хамгийн чухал гэж харсан.
Манай судалгаа 2010-2024 оныг хамарч байгаа бөгөөд Оюу толгой төслийн хөрөнгө оруулалт идэвхтэй байсан үеийг судалсан гэсэн үг. 2025 оноос Оюу толгойн үйлдвэрлэл, хүчин чадлын ашиглалт нэмэгдэх тусам улсын төсөвт нөлөөлөх нөлөөлөл нэмэгдэж байна. Оюу толгой төслийн потециал хүчин чадал 2028 оноос бий болох бөгөөд тэр үед бодит үйлдвэрлэлийн хэмжээ одоогийнхоос 2-3 дахин нэмэгдэнэ. Энэ хэрээр бэлтгэн нийлүүлэгчдийн ашиг орлого, төсөвт төвлөрүүлэх орлого эрс нэмэгдэнэ. НӨАТ, ХАОАТ, НДШ дээр ч өндөр нөлөө үзүүлнэ" гэлээ.
Ашигласан эх сурвалж: MMCG
