АНУ, Израил хамтран Иранд цэргийн цохилт өгсөн нь Ойрх Дорнод дахь нөхцөл байдлыг эрс хурцатгалаа. Цохилтууд Ираны цэргийн болон стратегийн объектуудад чиглэсэн бөгөөд үүний дараа бүс нутаг даяар хариу довтолгоо, пуужин болон дроны халдлагууд эхэлсэн. Израил руу чиглэсэн пуужингийн цохилт, Персийн булан орчмын АНУ-ын цэргийн баазуудын эсрэг довтолгоо, мөн Ливан зэрэг хөрш орнууд татагдан оролцсоноор мөргөлдөөн бүс нутгийн хэмжээнд тэлэх шинжтэй болов.

Одоогийн байдлаар Иран дотооддоо аюулгүй байдлаа чангатгаж, стратегийн байгууламжуудаа хамгаалалтад авчээ. Израил улс пуужингийн довтолгооноос хамгаалах системээ идэвхжүүлж, онц байдал зарласан. АНУ Персийн буланд цэргийн оролцоогоо нэмэгдүүлж, далайн тээврийн аюулгүй байдлыг хангана гэж мэдэгдээд буй. НҮБ болон Европын холбоо гал зогсоохыг уриалж байгаа ч талуудын байр суурь хатуу хэвээр байна.

Дэлхийн эдийн засагт үзүүлж буй нөлөө

Энэхүү мөргөлдөөн хамгийн түрүүнд дэлхийн эрчим хүчний зах зээлд нөлөөлөв. Иран улс дэлхийн нефтийн нийлүүлэлтийн ойролцоогоор 20 хувь дамжин өнгөрдөг Ормузын хоолойн ойролцоо байрладаг. Иймээс бүс нутагт хурцадмал байдал үүсэх бүрд нефтийн үнэ огцом өсдөг. Сүүлийн өдрүүдэд Brent төрлийн газрын тосны үнэ 10 орчим хувиар өссөн нь зах зээл нийлүүлэлт тасалдаж болзошгүй гэж болгоомжлолыг харуулж байна.

Олон улсын валютын сангийн шинжээчдийн үзэж буйгаар, хэрэв мөргөлдөөн удаан үргэлжилбэл нефтийн үнэ өндөр хэвээр хадгалагдаж, энэ нь дэлхийн даяар инфляцыг дахин нэмэгдүүлэх эрсдэлтэй. Шатахууны үнэ өсөхөд тээвэр, үйлдвэрлэл, хүнсний зардал дагаад нэмэгддэг тул олон улсын хэмжээнд бараа бүтээгдэхүүний үнэ өсөх магадлалтай.

Мөн Европын Төв банк урт хугацаанд үргэлжилсэн дайн Европын бүсийн инфляцыг дахин хөөрөгдөж болзошгүйг анхааруулжээ. Харин Холбооны нөөц бодлогын хүүг бууруулах эсэхдээ илүү болгоомжтой хандах шаардлагатай болж магадгүй байна. Учир нь эрчим хүчний үнийн өсөлт инфляцыг бууруулах бодлогод саад учруулж болзошгүй юм.

Санхүүгийн зах зээлд ч савлагаа ажиглагдаж байна. Хөрөнгө оруулагчид эрсдэлтэй зах зээлээс мөнгөө татаж, алт болон ам.доллар зэрэг “аюулгүй” хөрөнгө рүү шилжих хандлагатай болсон. Хэрэв тодорхойгүй байдал удаан үргэлжилбэл дэлхийн эдийн засгийн өсөлт саарах эрсдэл нэмэгдэнэ гэж шинжээчид үзэж байна.

Цаашдын өрнөл ямар байх вэ?

Шинжээчид нөхцөл байдлын цаашдын өрнөлийг гурван үндсэн хувилбараар төсөөлж байна.

Нэгдүгээрт, дипломат хэлэлцээ амжилттай болж, мөргөлдөөн хязгаарлагдмал хүрээнд зогсвол зах зээл тогтворжиж, нефтийн үнэ аажмаар буурах боломжтой.

Хоёрдугаарт, мөргөлдөөн удаан үргэлжилбэл бүс нутгийн орнууд илүү өргөнөөр татагдан оролцож, эрчим хүчний нийлүүлэлт тасалдах, дэлхийн эдийн засгийн өсөлт саарах эрсдэлтэй.

Гуравдугаарт, хэрэв стратегийн далайн гарцууд хаагдвал дэлхийн худалдаанд томоохон саад үүсэж, тээврийн зардал огцом өсөх магадлалтай.

Одоогийн байдлаар Израил “Ираны цэргийн чадавхыг сулруулах хүртэл ажиллагаагаа үргэлжлүүлнэ” гэж мэдэгдсэн. АНУ “бүс нутгийн аюулгүй байдлыг хангах үүргээ биелүүлнэ” гэж онцолсон бол Иран “гадаадын халдлагад хатуу хариу өгнө” гэдгээ дахин илэрхийлсэн байна.

АНУ–Израилын хамтарсан довтолгоо ба Хятад

БНХАУ уг цэргийн ажиллагааг шүүмжилж, талуудыг тайван замаар асуудлыг шийдвэрлэхийг уриалаад буй. Хятад улс Иранаас нефть худалдан авдаг томоохон импортлогч бөгөөд Ойрх Дорнод дахь тогтворгүй байдал нь Бээжингийн эрчим хүчний аюулгүй байдалд нөлөөлөх эрсдэлтэй. Гэвч зарим шинжээчийн үзэж байгаагаар Хятад улс Орос болон Иранаас өмнө нь их хэмжээний нефть худалдан авч нөөц бүрдүүлсэн тул богино хугацаанд шууд хомсдолд орох магадлал бага аж. Гэсэн ч нефтийн дэлхийн зах зээлийн үнэ өсөх нь Хятадын үйлдвэрлэлийн зардлыг нэмэгдүүлж, экспортод нь нөлөөлж болзошгүй.

Мөн геополитикийн хувьд АНУ Ойрх Дорнодод нөлөөгөө хадгалах, Хятад Евразид нөлөөгөө тэлэх стратегийн өрсөлдөөн үргэлжилж байгаа энэ үед уг мөргөлдөөн нь их гүрнүүдийн өрсөлдөөний нэг илрэл гэж судлаачид үзэж байна.

Монгол Улсад үзүүлэх боломжит нөлөө

Далайд гарцгүй, дэлхийн түүхий эдийн зах зээл болон экспортын орлогоос ихээхэн хамааралтай Монгол Улсын хувьд Ойрх Дорнод дахь урт хугацааны тогтворгүй байдал нь шууд бус боловч бодит эдийн засгийн эрсдэл дагуулна.

Түүхий эдийн үнэ: Дэлхийн эрчим хүчний үнэ өсөх нь Монголын экспортын салбарууд, ялангуяа уул уурхайн салбарын тээвэр, үйлдвэрлэлийн зардлыг нэмэгдүүлэхэд хүргэнэ.

Экспортын эрэлт: Дэлхийн эдийн засгийн өсөлт саарах, ялангуяа гол худалдааны түнш болох Хятадын эдийн засаг удаашрах нь Монголын нүүрс, зэс болон бусад гол экспортын бүтээгдэхүүний эрэлтийг бууруулж болзошгүй. Зах зээлийн тогтворгүй байдлаас шалтгаалсан Хятадын аж үйлдвэрийн агшилт нь Монголын экспортын орлогод илүү хүчтэй нөлөөлөх магадлалтай.

Инфляц: Дэлхийн нефть болон хүнсний үнэ өсөх нь дотоодын инфляцад дарамт учруулж, айл өрхийн хэрэглээ болон эдийн засгийн тогтвортой байдалд сөргөөр нөлөөлж болзошгүй.

Эдийн засагчдын хэлж буйгаар Монгол Улс Ойрх Дорнодын мөргөлдөөнд шууд оролцоогүй ч дэлхийн эрэлт, эрчим хүчний үнийн хөдөлгөөнтэй нягт холбоотой эдийн засагтай учраас дам нөлөөнд өртөх эрсдэлтэй.

АНУ, Израил, Ираны хоорондын мөргөлдөөн нь зөвхөн бүс нутгийн аюулгүй байдлын асуудал биш, харин дэлхийн эдийн засгийн тогтвортой байдалд шууд нөлөөлөх хүчин зүйл болж байна. Эрчим хүчний зах зээл, инфляц, санхүүгийн тогтвортой байдал, их гүрнүүдийн геополитикийн өрсөлдөөн гээд олон талын нөлөө илэрч эхэллээ. Цаашдын өрнөл нь дипломат шийдэлд хүрэх эсэхээс ихээхэн шалтгаална. Монгол Улсын хувьд гадаад орчны өөрчлөлтийг анхааралтай ажиглаж, эдийн засгийн бодлогоо уян хатан хэрэгжүүлэх шаардлага улам бүр нэмэгдэж байна.