Морин хуур бол монгол үндэстний язгуур соёл, оюуны үнэт өв юм. Манай Улсад энэхүү өвийг дэлгэрүүлэн судалж, нутаг нутгийн өвийг хадгалан үлдээх, хойч үедээ уламжлуулах үлдээх зорилготой “Морин хуур судлалын төв” байгуулжээ. СУИС-ийн харьяа Соёл, урлаг судлалын хүрээлэнгийн Эрдэм шинжилгээний ажилтан, “Морин хуур судлалын төв”-ийн эрхлэгч, доктор Н.Магсаржавтай морин хуур хөгжмийн судалгаа, хөгжлийн талаар ярилцлаа.
-СУИС-ийн харьяа Соёл, урлаг судлалын хүрээлэнд “Морин хуур судлалын төв” өнгөрсөн сард нээлтээ хийлээ. Энэхүү төвийг нээх болсон шалтгаан, ач холбогдлын талаар яриагаа эхлэх үү?
-Морин хуурын судалгаа өнөөг хүртэл салангид, системчилсэн архив, судалгааны бие даасан нэгжгүй явж ирсэн. Иймээс академик түвшний төвлөрсөн судалгааны институцийг мэргэжлийн их сургууль, судалгааны хүрээлэнг түшиглэн байгуулах шаардлага үүссэн. Морин хуур судлалын төв бий болсноор энэхүү хөгжмийн үүсэл, хийц бүтэц, хөг дуурьсал, урлахуйн уламжлал, хуур татах арга барил, онцлог гэхчлэн олон талаас нь судалж, баримтжуулна. Үүнээс гадна өвлөн уламжлагчдын өвийг хадгалж үлдээх зэргээр үндэсний өв соёлыг шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр хамгаалж, хөгжүүлэх боломжтой болох юм. Бид үйл ажиллагаагаа судалгаа, шинжилгээ, баримтжуулалт, архив, сургалт, чадавхжуулалт, хэвлэл, түгээлт гэсэн чиглэлүүдэд төвлөрүүлэн явуулна.
Судалгаа, шинжилгээний хүрээнд: Морин хуурын түүхэн хувьсал, бүс нутгийн уламжлал, хуурдах арга барил, зэмсэг судлал, бэлгэдэл, ноот бичлэг, тэмдэглэл болон хуур ба хуурын төрөл зэмсгийн судалгаа.
Баримтжуулалт, архивын хувьд: Дуу, дүрс бичлэгийн судалгаа, аман түүх, урлал, хийц бүтээц, зэмсгийн судалгаа, дижитал архив, судалгааны сан бүрдүүлэлт
Сургалт, чадавхжуулалтын хувьд: Судалгааны арга зүйн сургалт, урлан лаборатори, залуу судлаач, хуурчдыг бэлтгэх.
Хэвлэл, түгээлтийн хувьд: Эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, морин хуурын бие даасан ном, эмхэтгэл, гарын авлага, сэтгүүлтэй болох, олон улсын хурал, симпозиум зохион байгуулах зэрэг ажлыг тогтмол, бодлогын хүрээнд явуулснаар морин хуур судлалын салбарт бодит өөрчлөлт, ахиц гарна гэж харж байна.
-Манай улсад морин хуурын судалгаа ямар түвшинд хийгдсэн байдаг вэ?
-Манай улс морин хуурын судалгааг тодорхой хэмжээнд хийж ирсэн ч нэгдсэн, цогц судалгаа дутагдалтай байсаар ирсэн. Морин хуур ЮНЕСКО-ийн “Хүн төрөлхтний аман болон биет бус соёлын өв”-д бүртгэгдсэнээс хойш түүх, соёл судлал, угсаатан судлал зэрэг олон талаас нь судалж байна. Тухайлбал, Морин хуурын домог, бэлгэдэл, зан үйл талаас С.Дулам, Г.Мэнд-Ооёо, ихэлийн татлагын домгийн хувилбар дахь онолын гаргалгааг доктор С.Дулам, Г.Нандинбилиг, монголчуудын язгуур хөгжмийн зэмсэг талаас нь Ж.Бадраа, морин хуурын авиа дуурьсал талаас нь Л.Эрдэнэчимэг, монгол ахуй, аж төрөх ёс, монгол хөгжмийн сэтгэлгээ талаас Ж.Энэбиш, Н.Жанцанноров, морин хуурын дүрслэл, бэлгэдэл талаас С.Бадрал, ХIII зууны Персийн хааны ордон дахь зургийг морин хууртай холбон С.Соронзонболд зэрэг эрдэмтэн судлаачид судалсан. Гадаад, дотоодын эрдэмтэд морин хуурыг уртын дуу, нүүдэлчдийн амьдрал, байгальтай харилцах соёлын илэрхийлэлтэй холбон угсаатны хөгжим судлалын хүрээнд авч үзсэн нь ч бий. Гэсэн ч эдгээр судалгаанууд нь ихэвчлэн тус тусдаа салангид хийгдсэн, архив, баримтжуулалт нь тархай бутархай, нэгтгэсэн дата сан, онол арга зүйн төвлөрсөн судалгааны бааз дутмаг, уламжлал, нутгийн хэв шинжийг хамарсан урт хугацааны системтэй судалгаа цөөн байна. Тиймээс академик төвлөрсөн судалгааны байгууллага байгуулж мэдээлэл, архив, судалгааг нэгтгэх нь морин хуур судлалыг дараагийн шатанд гаргах чухал алхам. Морин хуур судлалыг дан ганц урлагийн хүрээнд бус түүх, угсаатны зүй, хэл шинжлэл, соёл судлал зэрэг салбаруудтай холбон хөгжүүлэх нөхцөл бүрдэнэ. Ингэснээр морин хуурыг зөвхөн хөгжмийн зэмсэг бус, монголчуудын ахуй, сэтгэлгээ, үнэт зүйлсийн илэрхийлэл болох талаас нь илүү өргөн хүрээнд судлах боломжтой гэж харж байгаа. Нөгөө талаас, өвлөн уламжлагч, ахмад хуурчид, урлаачдын мэдлэг туршлагыг баримтжуулан хадгалах ажлыг эрчимжүүлнэ. Аудио, видео бичлэг, ярилцлага, гарын авлага, ноот, судалгааны бүтээлүүдийг нэг дор төвлөрүүлж судалгааны сан бүрдүүлснээр хойч үедээ өвлүүлэн үлдээх баталгаатай суурь бий болно. Түүнчлэн гадаад, дотоодын судлаачдын хамтын ажиллагаагаа өргөжүүлж, олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал, төсөл хөтөлбөрүүдэд оролцох оролцоогоо нэмнэ. Үүний үр дүнд морин хуурын судалгаа олон улсын түвшинд гарч, онолын болон практик ач холбогдол бүхий бүтээлүүд олноор бий болох боломжтой. Эцэст нь хэлэхэд, төв үйл ажиллагаагаа явуулснаар морин хуур судлал цэгцтэй, залгамж холбоотой, бодлоготой хөгжих суурь тавигдаж, энэ өвийг шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр хадгалж хамгаалах, цаашид хөгжүүлэх боломж илүү өргөн болно гэж үзэж байна.
-Эдгээр судалгаанаас харахад энэхүү хөгжмийн үүсэл хаанаас эхлэлтэй гэж харагддаг вэ?
-Морин хуурын үүсэл яг төдий үеэс үүссэн гэдэг баримт одоогоор байхгүй. Эрдэмтэн судлаачид хадны сүг зураг, домогт тулгуурлан ийм байх магадлалтай гэж үздэг. Морин хуур нь монголчуудын ахуй амьдралаас бий болсон хөгжмийн зэмсэг юм. Анх энэ хөгжим морин толгойтой байгаагүй. Толгойны хэлбэр нь чандмань, цацал болон янз бүрийн амьтны хэлбэртэй байсан бөгөөд эдгээр дүрс өөрийн гэсэн утга, бэлгэдлийг агуулдаг. Бэлгэдлийн тухайд: нарийн, бүдүүн хялгасных нь тоо 365 байх нь нэг жил буюу 365 хоногийг бэлгэддэг байх жишээтэй. Мөн Монголчуудын ахуй амьдралтай морь салшгүй холбоотой байсаар ирсэн бөгөөд домогт ихэвчлэн сайн хүлэг морио дурсан санагалзаж, молор эрдэнийн морин толгойг дуурайлган хуур хөгжим урласан тухай өгүүлдэг. Уламжлал талаасаа морин хуурын үүсэл нь ширэн цартай хуур гэж үзэж болно. Ширэн цартай хуурыг урлахдаа царных нь нүүрэн талыг арьсаар бүрж, морины сүүлээр чавхдас татан эгшиглүүлдэг байсан. Нум буюу хөвчийг аргын модоор хийдэг байсан зэрэг олон зүйлсийг дурдаж болно.
-Морин хуур хөгжмийг хойч үедээ сурталчлан таниулах нь ямар ач холбогдолтой вэ?
-Морин хуур нь монгол хүний ухаан, малын эд хэрэглэгдэхүүнтэй салшгүй холбоотой, хэдэн зууны турш уламжлалаа хадгалсаар ирсэн үндэсний хөгжим билээ. Хялгасыг хялгасаар татаж эгшиглүүлдэг энэхүү хөгжмийн эгшиг XXI зуунд дэлхийн жаврыг үргээж байна. Өөр улсад ижил төстэй чавхдаст нумт хөгжмүүд олон бий. Гэхдээ “Монголын” гэж тодотгох хөгжим яах аргагүй морин хуур. Учир нь монголчууд аливаа ёслол хүндэтгэлийн арга хэмжээг морин хуур хөгжмөөр нээдэг. Айлын найранд хуурч урилгагүй очсон ч монгол хүн амны билгээрээ “морин хуурч дээшээ суу” гэж хоймортоо суулгадаг. Ямар нэгэн ёслол хүндэтгэлийн арга хэмжээнд Ардын жүжигчин, Хөдөлмөрийн баатар байсан ч морин хуур хөгжмөөр эхлүүлдэг. Эдгээр нь морин хуур ямар баялаг түүхтэй, ямар хүндэтгэл, бэлгэдэлтэй хөгжим болохыг харуулж байна.
Морин хуур-уртын дуу, ихэл-бийгийн татлагатай нэгэн цогц болж, тэдгээр нь бие биенээ нөхөж, энэхүү уламжлал, дэг ёсыг өнөөг хүртэл хадгалсаар ирсэн. Морин хуур айл гэрийн хойморт өлгөөтэй байхдаа энэ гэрийн хэн нь миний хөгийг тэгшилж сайхан дугаргах бол тэр хүнийх нь буян заяаг насаараа тэгшилж явах юмсан гэж боддог амьтай хөгжим юм гэнэ лээ.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч морин хуур хөгжмийг эрхэмлэн дээдэлж, түгээн дэлгэрүүлэх, өв соёлоо сурталчлахыг зарлиг болгосон. Үүний хүрээнд миний бодлоор, морин хуурыг цэцэрлэгийн хүүхдүүдэд биечлэн харуулж, хийц бүтээц, утга бэлгэдлийг нь тайлбарлах, хууртай холбоотой “Хөхөө намжил”, “Балчин хээр”, “Шувуун саарал”, “Жонон хар” зэрэг домгийн талаар ярьж өгөх нь чухал болоод байна.
1-5 дугаар ангид морин хуурын гарал үүсэл, түүх, домог талаас нь тайлбарласан лекц, сургалт, контент явуулж, 6–12 дугаар ангид нь заан сургах, түгээн дэлгэрүүлэх гэх мэт системчилсэн үе шаттай, бодлогоор явбал морин хуур хөгжмийг сонирхох залуу хойч үеийг бэлтгэх бүрэн боломжтой гэж үзэж байна.
-Сүүлийн үед уламжлалт хөгжмийг орчин үеийн хөгжмийн шинэ технологитой хослуулж бүтээл хийх залуус олширсон. Ер нь морин хуурыг ийм байдлаар хөгжүүлэх тал дээр тодорхой ажил хийх үү?
-Юуны өмнө залуу уран бүтээлчдийг дэмжих, шинэ бүтээл туурвих орчныг бүрдүүлэх нь гол зорилт. Морин хуурыг орчин үеийн хөгжмийн төрөл жанруудтай, тухайлбал рок, поп, этно, электроник урсгалтай хослуулсан туршилтын тоглолт, хамтарсан төслүүдийг дэмжих нь энэ хөгжмийг илүү өргөн хүрээнд таниулах боломжийг нээж өгнө. Студийн бичлэг, дууны найруулга, дижитал технологи ашиглан морин хуурын дуурьслыг шинэ өнгө аястай болгох, олон улсын сонсогчдод ойртуулах чиглэлд анхаарч байна. Түүнчлэн морин хуурын контент, ноот, хичээл, аппликейшн, аудио санг бий болгох замаар залуу үеийнхэн технологийн орчинд суралцах боломжийг нэмэгдүүлэх хэрэгтэй. Орчин үеийн тайзны гэрэлтүүлэг, дууны техник, мультимедиа шийдэлтэй хослуулсан тоглолтууд нь морин хуурын урлагийг шинэ хэлбэрээр илэрхийлэх, сонирхлыг татах давуу талтай. Гэхдээ шинэчлэл хийхдээ уламжлалт язгуур шинж, тоглох арга барил, ур хийцийг алдагдуулахгүй хадгалах нь хамгийн чухал. Тиймээс уламжлал ба шинэчлэлийг зөв хослуулах бодлого баримталж, ахмад уран бүтээлчдийн туршлага, судлаачдын зөвлөмжид тулгуурлан хөгжүүлэх нь зүйтэй гэж үзэж байна.
-Морин хуур хөгжмийн судалгаа хөгжүүлэлтээс гадна хөгжим урлаачдыг бэлтгэх, чадавхжуулах асуудал чухал. Төвийн зүгээс энэ чиглэлд хэрхэн анхаарах вэ?
-Юуны өмнө уламжлалт урлалын арга барилыг өвлүүлэх сургалтыг тогтмолжуулах шаардлагатай. Туршлагатай урлаачдын мэдлэг, ур дүйг залуу үед өвлүүлэх, дагалдан сургалтын тогтолцоог дэмжих, богино болон урт хугацааны мэргэжлийн сургалт зохион байгуулах нь чухал. Ингэснээр морин хуур урлах нарийн технологи, мод сонголт, хялгас бэлтгэх, дуугаралтыг тааруулах зэрэг уламжлалт мэдлэг алдагдахгүй хадгалагдана. Урлаачдын ур чадварыг дээшлүүлэх зорилгоор туршлага солилцох уулзалт, семинар, үзэсгэлэн, уралдаан зохион байгуулах, шилдэг урлаачдыг тодруулж урамшуулах бодлого хэрэгтэй. Судлаач, хөгжимчин, урлаач гурвын хамтын ажиллагааг бэхжүүлсэнээр хийц, дуугаралт, стандартын хувьд илүү боловсронгуй, чанартай хөгжмийг бий болгох боломжтой болно. Нөгөө талаас залуу урлаачдыг дэмжих санхүү, материалын нөхцөлийг сайжруулах нь чухал.
Чанартай мод, түүхий эдийн нөөцийг хамгаалах, зөв бэлтгэх талаарх мэдлэг олгох, урлангийн орчин нөхцөлийг сайжруулахад дэмжлэг үзүүлэх нь тогтвортой ажиллахад нөлөөлнө. Морин хуур урлахуйн үйл явцыг баримтжуулах, гарын авлага, судалгааны материал, сан бүрдүүлэх замаар мэдлэгийг системтэй хадгалах шаардлагатай. Цаашид мэргэжлийн боловсролын байгууллагуудтай хамтран урлаач бэлтгэх тусгай хөтөлбөр бий болгоход анхаарна. Уламжлалт арга барилыг орчин үеийн технологитой хослуулан хөгжүүлэхэд чиглэсэн сургалтыг дэмжих нь чухал. Ингэснээр морин хуур урлах өв уламжлал тасралтгүй үргэлжилж, чадварлаг урлаачдын залгамж халаа тогтвортой бэлтгэгдэх юм.
-Морин хуурын хөг аялгуу, татлага нутаг нутгийн онцлогоос хамааран ялгаатай байдаг. Төвийн зүгээс энэхүү онцлогийг хэрхэн хадгалж, сурталчлах вэ?
-Юуны өмнө нутаг нутгийн онцлог бүхий татлагын татлагын уламжлалыг ахмад хуурчдаас тэмдэглэн авах, аудио, видео бичлэгээр архивжуулах, судалгааны сан бүрдүүлэх ажлыг тогтмол хийх нь чухал. Ингэснээр тухайн нутгийн өвөрмөц онцлог, хуур татах арга барилын уламжлал хадгалагдан үлдэнэ. Баруун, төв, зүүн бүсийн татлага, хуурын хөг, дарлага, цохилго, нумын ур зэрэг ялгааг харьцуулсан судалгаа нь морин хуурын хуурдах арга барилын онцлогийг таниулахад ач холбогдолтой. Тухайлбал, баруун аймагт икэлийн татлагыг Говийн аймагт боржигон хуураа судалж, Хэнтий аймаг руу гэхэд буриадын суухан хуурыг, Баян-Өлгийд Казах эеэлийг судална. Мөн орон нутгийн өвлөн уламжлагч хуурчдыг урьж сургалт, уулзалт, тоглолт, мастер класс зохион байгуулах замаар тэдний ур чадвар, онцлог хуурдах арга барилыг залуу үед өвлүүлэх боломжийг бүрдүүлэх хэрэгтэй. Аймаг, бүсийн онцлогийг харуулсан тоглолт, наадам, фестиваль зохион байгуулж, “нутгийн өнгө” бүхий тоглолтыг олон нийтэд сурталчлах нь энэ өвийг амьд хэлбэрээр хадгалах нэг арга юм. Түүнчлэн сургалтын хөтөлбөрт нутгийн татлагын онцлог, нутаг нутгийн хуурдах арга барилын онцлог ялгааг тусган оруулах, ноот, гарын авлага, судалгааны бүтээл гаргах нь тухайн өвийг системтэй хадгалахад тустай гэж харж байна. Цахим орчинд бүс нутгийн онцлогийг харуулсан бичлэгийг гадаад хэл дээрх тайлбартай нь контент хэлбэрээр түгээх нь залуу үе болон гадаадын сонирхогчдод морин хуурын баялаг өвийг илүү өргөн хүрээнд таниулах боломжийг нэмэгдүүлнэ. Ер нь морин хуурын урлагийг нэг хэвийн болгох бус, харин нутгийн олон янзын өнгө аяс, хуурдах уламжлалыг зэрэгцүүлэн хадгалж, түүгээр дамжуулан монгол соёлын олон талт байдлыг илүү тодотгон сурталчлах боломж бүрдэнэ гэж үзэж байна.
-Ярилцлагын төгсгөлд, морин хуурын хөг эгшиг, судлалын ажилд сэтгэл зүрхээ зориулж яваа хүмүүс, мөн ирээдүйн залуу хуурчдад хандаж та ямар үг хэлэх вэ?
-Морин хуур зөвхөн хөгжмийн зэмсэг биш, монгол хүний сэтгэлгээ, ахуй, байгальтайгаа харилцах ухаан, өв соёлын минь амин сүнс гэж хэлж болно. Энэ сайхан өвийг хэдэн зууны турш өвлөн уламжлуулж, өнөөдрийг хүргэсэн ахмад хуурчид, урлаачид, судлаачдын хөдөлмөрийн үр шим дээр бидний өнөөдрийн ажил үргэлжилж байна. Цаашид морин хуур судлал, урлал, уран бүтээл гуравт анхаарч залгамж халааг тасралтгүй бэлтгэх нь бидний эрхэм зорилго байх болно. Залуу хуурчид, судлаачдад хандаж хэлэхэд, морин хуурын эгшигт зөвхөн ур чадвар бус сэтгэл, тэвчээр, мэдрэмж, уламжлалаа хүндлэх ухаан, сэтгэлгээ шингэж байдаг. Өвгөд дээдсийн үлдээсэн энэ өвийг гүнзгий танин мэдэж, орчин цагийн мэдлэгтэй хослуулан, баяжуулж авч явахыг хүсье. Морин хуурын хос чавхдас үеийн үед эгшиглэж, монгол түмний минь хийморь сүлдийг өргөж, айл бүхний хойморт эгшиг нь тасрахгүй байх болтугай гэж ерөөе. Судалгаа нь гүнзгийрч, урлаг нь дэлгэрч, морин хуурын аялгуу дэлхийн жаврыг үргээж, улам ихээр цуурайтаж байхын ерөөл өргөе.
