Монгол Улсад гадаадын банк оруулж ирэх асуудал олон нийтийн дунд эрчимтэйгээр яригдаж, эдийн засагч, судлаачид ч өөр өөрийн байр суурилйг илэрхийлж байна. Тэгвэл Монголд гадаад банк оруулж ирэхийн тулд юун дээр анхаарах, оруулж ирсэн тохиолдолд манай улсын эдийн засагт ямар өөрчлөлт гарахыг дараах эдийн засагчаас тодрууллаа.
Зээлийн хүү өндөр байгаа шалтгааныг банкуудаас бус улстөрчдийн попролоос хайгаад үзэх хэрэгтэй
Эдийн засагч Г.Батзориг: Юуны түрүүнд Монголд оруулж ирэх гээд байгаа банк гадаадын банкны төлөөллийн газар уу, эсвэл гаднын хөрөнгө оруулалттай банк уу, эсвэл тухайн улсын брэнд болсон банкны салбарыг оруулж ирэх тухай асуудал уу гэдгийг ялгаж салгах хэрэгтэй.
Манай улсад гаднын хөрөнгө оруулалттай Хас, Хаан, ХХБ зэрэг хэд хэдэн банк бий. Мөн гадаадын банкны төлөөллийн газар ч байгаа. Харин гадны нэр хүндтэй банкны салбар оруулж ирэх гэж байгаа бол нэгд, аль нэг улсын өмчтэй банк байж болохгүй, цэвэр арилжааны банк байх ёстой гэсэн асуудал яригддаг. Гаднын банк салбар байгуулах хүсэлт Монголбанкан дээр ирдэг. Өнгөрсөн хугацаанд дандаа л урд, хойд хөршийн төрийн өмчийн банкууд хүсэлтээ илэрхийлж байсан. Гэхдээ хувийн банк нээе гэсэн хүсэлт бараг ирж байгаагүй. Тэд судалгаа хийж үзээд орж ирэхгүй байх шийдвэрийг л гаргасан гэж хараад байна. Түүнээс биш Монгол Улс үүн дээр хориглоод байгаа зүйл байхгүй.
Гаднын томоохон банк ямар нэгэн хувь эзэмшихгүйгээр зөвхөн салбараа нээе гэж бодъё. Яг энэ жишээн дээр олон улсын кейс бий. Аргентинд гэхэд яг л манай одоогийн нөхцөл байдал шиг улстөрчид нь дотоодын банкууд өндөр хүүтэй байна. Гаднын банк оруулж ирье гэсэн асуудал гарсан. Тэрхүү жишээнээс харахад томоохон банк орж ирээд тухайн улсын дотоод аж ахуй нэгж дундаа топ дөрвөн компанийг сонгож, хямдралаар зээлээ олгодог. Дотоодын банкнууд үүнээс шалтгаалан шахагдаж иргэд, жижиг дунд бизнес эрхлэгчдэд зээл олгож эхэлнэ. Энэ жишгээр явбал зээлийн хүү буурна гэх үр дүн бол гарахгүй. Миний бодлоор өндөр зээлийн хүү гэдэг шалтгааныг өөр газраас хайж байхаар улстөрчдийн попролоос хайх хэрэгтэй. Тодруулбал, төсвийн салхилга батыг сайжруулах, халамж тараахгүй байх, экспортоо нэмэгдүүлэх замаар валютын нөөцөө хангалттай бүрдүүлэх, төгрөгийн ханшаа долларын эсрэг байршуулахаа сайн яривал чангатгах арга хэмжээ авч байж зээлийн хүү буурна. Түүнээс биш зүгээр нэг гаднын банк оруулж ирээд хүүг маш бага байлгачих юм байна гэж буруу бодоод байна.
Би гадаадын банк эсэргүүцээд байгаа юм биш. Угаасаа бизнесийнхэн томоохон банк Монголд орж ирлээ гэхэд сонирхохгүй байна. Харин хүсэлтээ илэрхийлээд байгаа буюу Япон, Солонгос, Унгарын банк нь яг ямар банк вэ? Хэрэв арилжааны банк, хувийн хэвшлийнх бол эдний байгуулж буй салбар бүр утга учиртай байх хэрэгтэй. Түүнээс биш Монгол Улс хүсэлт тавиад байгуулж байгаа хэрэг биш. Тухайн худалдан авах, зээлийн багц бүрдүүлэх боломж, тэндээс ашиг хийх боломж, оруулсан доллароо эргээгээд авч чадах уу? Маш олон зүйлийг харж байж арилжааны банк орж ирнэ. Тиймээс л хувийн хөрөнгө оруулалттай гаднын банк Монголд огт байхгүй байгаа. Бид нар боогоод байна гэж ойлгуулахаа л болих хэрэгтэй гэж бодож байна.
Гадаадын банк оруулж ирэхдээ төслийн болон удаан хугацааны санхүүжилтийн чиглэлд эрх өгвөл зүйтэй
Эдийн засагч Б.Лакшмий: Монгол Улсад гадаад банк оруулж ирэх асуудал нэлээд удаан яригдаж байгаа. Яг өнөөдөр гадаадын банкийг бөөнөөр нь оруулж ирэх хэрэгцээ байна уу гэдэг нь их сонирхолтой асуулт. Яагаад гэхээр Монголд олон арилжааны банк, бас Хөгжлийн банкууд үйл ажиллагаа явуулж байна. Одоо байгаа өөрсдийнхөө бүтцүүдийг зөв зохистой эдийн засгийн эргэлтэд оруулчихвал зөв байх гэж бодож байгаа. Хоёрт бол Монгол Улсад гадаадын банкны төлөөлөгчийн газар бол нэлээд удаан үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Bank of China, Японы Мицүй, JCM зэргийг нэрлэж болох юм. Монгол Улсад Европын сэргээн босголт хөгжлийн банк хөрөнгө оруулалтын чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг. Ингэхдээ дийлэнхдээ төслийн санхүүжилт олгодог. Монголын арилжааны банкууд ихэнх нь богино хугацаатай өндөр хүүтэй зээлийг санал болгодог. Бүр томоохон төслүүдэд урт хугацааны хөрөнгө оруулалт хийх боломж хязгаарлагдмал. Иймээс банк оруулж ирэхдээ төслийн болон удаан хугацааны санхүүжилтийн чиглэлд эрхийг нь өгч оруулж ирэх нь зүйтэй болов уу гэж бодож байна. Гаднын хөрөнгө оруулалтын банк бол ард иргэд болон бусад байгууллагаас хадгаламж татах эрхийг нь хязгаарласан банкийг яриад байгаа. Хөрөнгө оруулалтын банк үйл ажиллагаа явуулснаар нэг талаасаа төслүүдэд урт хугацааны санхүүжилт олгох боломж нээгдэнэ. Гэхдээ надад эрсдэл нь илүү байх юм шиг харагдсан.
Нэгд, урт хугацаатай байвал ханшны эрсдэл үүснэ. Хоёрт, зээлээ эргэн төлж чадахгүй байх тохиолдолд барьцаа хөрөнгөний асуудлыг яаж шийдэх вэ? Энэ нь эргээд гаднын банкны нөлөөнд орох вий гэсэн эрсдэл. Гадаадын банкны тухай хууль гээд өмнө нь боловсруулсан төслийг харж байсан. Тэр нь Банкны тухай хуулиас том ялгаа харагдахгүй байсан. Өнөөдөр аливаа банк Монгол Улсад үйл ажиллагаа явуулахад заавал тусгай зөвшөөрөл авах шаардлагатай байдаг. Тэр зөвшөөрлийг Монголбанк олгож, жил бүр өөрсдийнхөө санхүүгийн хяналтыг авдаг. Ер нь заавал хууль өөрчлөөд байх шаардлагагүй. Би зарим нэг банканд зориулсан тусгайлан хууль гаргах гээд байгаа юм болов уу гэж бодож байна. Яг одоогийн хууль эрх зүйн нөхцөлд Монголбанкнаас зөвшөөрлөө аваад үйл ажиллагаа явуулчихад ямар ч асуудал байхгүй.
Монголын эрх зүйн орчинд гадаадын банкийг оруулахгүй байх хаалт байхгүй. Гол нь өгөөжгүй учраас сонирхгүй байна
СЭЗИС-ийн Бакалаврын сургалт, судалгаа хариуцсан проректор Б.Мөнхзаяа: Ер нь гадаадын банк ямар нөхцөлд орж ирэх вэ гэхээр ашигтай, өндөр өгөөж авах нөхцөлд орж ирнэ. Өндөр өгөөж авах нөхцөлд шүү. Гэтэл төгрөгийн ханш маань жилдээ 6-12 хувиар сулраад явж байна. Энэ нөхцөлд банк орж ирэхгүй л болов уу. Одоогийн нийгэмд төрөөд байгаа ойлголт нь Монголын банкууд монопол байгаа учраас хүү өндөр байна. Иймээс гадаадын банкийг оруулж ирж өрсөлдөөнийг нь нэмэгдүүлбэл хүү буурна гэж ярьж байна. Гэхдээ энэ ямар ч боломжгүй. Яагаад гэхвэл ханшийн зөрүүн дээрээсээ гадаадын банк ч бай, дотоодын банк ч бай хүүний түвшин буурахгүй. СЭЗИС-аас 2017 онд “Гадаадын банкны санхүүгийн зах зээлд үзүүлэх нөлөө, нэвтрүүлснээр тохиолдох эрсдэлийг бууруулах зөвлөмж” судалгааг хийж байсан. Тэр судалгааны үр дүнгээс банк оруулж ирэхийн эерэг болон сөрөг тал аль аль нь харагддаг. Давуу тал нь гадаадын банк орж ирвэл өрсөлдөөн бий болохоос гадна бүтээгдэхүүн үйлчилгээний чанар сайжирч, инновац шинэ технологи, мэдлэг орж ирнэ. Анхаарах зүйл нь гадаадын төрийн эзэмшилтэй банкийг оруулж ирэхгүй байх явдал. Бодлогын банк орж ирсэн тохиолдолд зөвхөн өөрийн улсын компаниудаа дэмжсэн зээл олгож, эрс ялгаатай байдал үүсгээд өөр улсын төрийн бодлого санхүүгийн системээр дамжиж хэрэгжих эрсдэл байна. Түүнээс биш арилжааны банкууд санхүүгийн зуучлалын үйл ажиллагаа явуулах чиглэлээр орж ирэх нь үргэлж нээлттэй. Эрх зүйчид болон Монголбанкны үзэж буйгаар гадаадын банк орж ирэхэд эрх зүйн зохицуулалттаар ямар ч хаалт байхгүй. Тэд яагаад орж ирэхгүй байна вэ гэвэл манай улсын зах зээл жижигхэн, үр өгөөж багатай, ханшийн савлагаа өндөртэй. Тэгэхээр валютаа оруулж ирээд төгрөг болгоод бизнес явуулаад ямар ч үр ашиг байхгүй болохоор л орж ирэхгүй байна. Яг Банкны тухай хуулиараа хориглосон хязгаарласан зүйлгүй.
Нийгэмд өгмөөр байгаа ганц мсж гэвэл гаднын банк орж ирээд хэзээ ч хүү буурахгүй. Монголын банкнууд нийт зээлдэгчдийнхээ хэрэгцээг хангаж чадахгүй байна. Эх үүсвэр нь нэлээд дутмаг байгаа. Гаднын банкууд урт хугацаатай зээлүүд дээр орж ирдэг тийм тогтолцоонд шилжих юм бол эдийн засагт эерэг өгөөж авч ирнэ. Түүнээс биш гадны банк орж ирээд иргэдийн хэрэглээний зээл өгөөд яваад байж болохгүй. Одоогийн байдал нөхцөл байдлын хувьд бол таатай, зэрэглэл сайжирсан байгаа. Уул уурхай, зэсийн өсөлт гэхчлэн монгол руу орж ирэх сонирхлыг түрүүлэх зүйлс байгаа. Гэхдээ банкны салбар гэхгүй бусад салбарт ч гэсэн хөрөнгө оруулалтын эрх ашгийг хамгаалдаг зохицуулалтын тогтолцоо нь сул байгаа учраас л орж ирэхгүй байна. 2010 оноос гадаадын хөрөнгө оруулалтын хэмжээ нэлээн буураад эхэлсэн. Тухайн үедээ хөрөнгө оруулагчийн эрх ашиг зөрчигдсөн, маргааныг нь шийдээгүй ийм асуудал учраад бид нар эргээд сайжруулаагүй нөхцөлд байдалд байгаа. Банкны тухай хуулийн өөрчлөлт нь гадаадын банканд зориулсан бус хоёроос гурван удаа өргөн баригдаад буцаагдаж байгаа зүйл.
Зөв бодлого, хатуу шалгуур тавьж чадвал гадаадын банк Монголд хэрэгтэй
Эдийн засагч Р.Даваадорж: Гадаадын банк Монголд орж ирэх нь эдийн засагт эерэг боломж болон болзошгүй эрсдэл хоёуланг зэрэг дагуулна. Бид эерэг талаас нь гэвэл банкны салбар дахь өрсөлдөөн нэмэгдэж, дотоодын банкууд хүү, шимтгэлээ бууруулах, үйлчилгээний чанараа сайжруулах байх гэж хүсэж байгаа. Мөн олон улсын зах зээлээс бага хүүтэй, урт хугацааны эх үүсвэр татах боломж нэмэгдэж, экспорт, үйлдвэрлэл, дэд бүтцийн томоохон төслүүдийг санхүүжүүлэх суурь бүрдэнэ гэж эерэг хүлээлт нийгэмд бий болсон. Хэрэглэгч орны хувьд гадаад валютын орлогыг өсгөх, төгрөгийн ханшийг тогтворжуулах, инфляцын дарамтыг бууруулах, улмаар эдийн засгийн өсөлтийг дэмжих эерэг нөлөө үзүүлнэ.
Гэхдээ дотоодын жижиг, дунд банкуудыг зах зээлээс шахах, банкны салбарын төвлөрлийг нэмэгдүүлэх эрсдэл бий. Мөн гадаадын банкны олсон ашиг, ноогдол ашиг ихэвчлэн гадагш урсах тул дотоодод үлдэх хуримтлал багасах магадлалтай. Хэрэв зохицуулалт сул байвал гадаадын банкууд хэрэглээ, үл хөдлөх хөрөнгийн зээлд хэт төвлөрч, импортын өсөлт, валютын гадагшлах урсгалыг нэмэгдүүлж, макро эдийн засгийн тогтворгүй байдал үүсгэх аюултай.
Ганц хоёр улсын жишээ харцгаая. Казахстанд гадаадын банк орж ирснээр уул уурхай, дэд бүтцийн салбарт боломжийн хэмжээнд санхүүжилт татаж чадсан. Гэвч банкны салбарын зохицуулалт сул байсан тул гадаад валютаар хэт их хэмжээний зээл олгогдсон. Дотоодын валютын ханш унахад иргэд, бизнесүүд олноороо дампуурч, банкны салбарт хямрал болсон. Ийм жишээ Чингис бондтой холбоотой манайд ч тохиолдсон кейс. Бондоос валютаар өгсөн зээлүүд хожим төлөгдөөгүй. Манайд ч ялгаагүй олон аж ахуй нэгжүүд хаалгаа барьсан. Зээл авсан 888 компаниас өнөөдөр экспорт хийж байгаа хэдэн аж ахуй нэгж байна? Манай гадаад өр хэд болов гэдэг тооцоо, дүгнэлт хийвэл тийм ч сайхан дүр зураг харагдахгүй.
Польшид 2000-аад оны эхээр Европын банкууд олноор салбараа нээж, ипотекийн зээл, бизнесийн санхүүжилтийн хүү буурсан. Санхүүгийн сахилга бат, эрсдэлийн удирдлага сайжирч, банкны систем тогтвортой болсон сайн туршлага байдаг. Гэхдээ сүүлийн үеийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээс сонирхож байхад ашгийн ихэнх нь гадагш урсаж, дотоодын хуримтлал багассан. Мөн 2008 оны хямралын үед зарим гадаад банк зээлээ танаж, эдийн засагт огцом агшилт өгсөн гэсэн сөрөг комментууд байсан. Тиймээс гадаад банк өөрөө аврал биш. Зөв чиглэл, зөв зохицуулалттай бол өсөлтийн хөшүүрэг, буруу бодлоготой бол санхүүгийн хараат байдлын эх үүсвэр болдог гэдгийг сайн ойлгох ёстой. Гадаадын банкны нэвтрэлтийг шат дараатай, чиглэлтэй бодлогоор зохицуулж, экспорт, үйлдвэрлэл, дэд бүтцэд төвлөрүүлэх нь эерэг нөлөөг нь нэмэгдүүлж, эрсдэлийг нь хязгаарлах хамгийн зөв гарц юм.
