Олон улсын харилцаанд тулгамдаж буй асуудал, геополитикийн өнөөгийн нөхцөл байдлын талаар олон улс судлаач Ч.Сумъяатай ярилцлаа.
-Дэлхий дахинд анзаарагдаж буй геополитикийн асуудлуудаас судлаачийн хувьд ямар үйл явдал илүү онцгой, анхаарал хандуулах ёстой гэж харж байгаа вэ?
-Дэлхийн II дайны дараах олон улсын дэг журам тодорхой хэмжээнд сорилтуудтай тулгарч байна. Шууд утгаараа томоохон орнуудын сөргөлдөөн, өрсөлдөөн нэлээд эрчтэй явж байна. Мөн тодорхой бүс нутагт хямрал удаан хугацаанд үргэлжилж буй. Эдгээр зүйлс шийдэгдэхгүй явсаар өнөөгийн нөхцөл байдалд хүргэж байгаа юм. Хамгийн сүүлийн шинэ сонин мэдээ гэвэл Трампаар удирдуулсан “Энхийн зөвлөл” байна, мөн хамгийн их анхаарал хандуулж, сонирхож байна.
-Ерөнхий сайд Г.Занданшатар “Энхийн зөвлөл”-д нэгдэж, дүрэмд нь гарын үсэг зураад ирсэн. Ийнхүү нэгдэн орсон шийдвэрийг юу гэж дүгнэж байгаа вэ?
-Монгол Улсын хувьд нэлээд огцом шийдвэр. Юун түрүүнд УИХ-ын гишүүдийн байр суурийг харахад УИХ, тодорхой дээд түвшний байгууллагууд хоорондоо мэдээллээ солилцолгүйгээр шууд Давост гарын үсэг зурчихлаа гэсэн асуудал яригдаж байна. Хоёрт, бид ингэж түүчээлж орсны давуу тал нь юу байв гэдэг нь чухал. Уг зөвлөлийн хувьд илүү лобби, бүлэглэлийн хэлбэртэй, НҮБ-ын бус форматтай. Монгол Улс эхний 18 санаачлагч орны нэгээр орлоо л доо. 60 гаруй улсад урилга илгээсэн бөгөөд одоогоор 35 орчим нь нэгдэхээ илэрхийлсэн. Энэ формат ер нь цаашаа хэр явах вэ гэсэн асуулт үлдэж байна. НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 5 орноос ганцхан Америк энэ санаачилгадаа нэгдсэн байгаа. Үлдсэн 4 улсын хувьд зарим нь орохгүй, зарим нь тодорхой хариу өгөөгүй байгаа юм.
Үндсэн хуулиа харвал, төрийн бүх эрх мэдэл ард түмний мэдэлд байна гэдэг. Ард түмэн яаж төрөө удирдах вэ гэхээр өөрийн төлөөллөөрөө төрийн эрх мэдлийг удирдана гэсэн байдаг. Мэдээж хуулийн үйл явцаараа бол эхлээд УИХ дээр шийдвэр гараад, түүнийгээ хэлэлцээд, ард түмэн, судлаачдын түвшинд ч юм уу шийдвэрүүд гарсны дараа Засгийн газрыг төлөөлөх эсвэл Монгол Улсыг төлөөлөх хүнээр гарын үсэг зуруулах ёстой. Энэ талаас хууль зүйн хувьд ойлгомжгүй асуудал гарч магадгүй гэж харж байгаа. Энхийн зөвлөлд орсноороо бидэнд ямар ашигтай, эрсдэл нь юу байх вэ гэдгээ цаашид хэлэлцэх шаардлагатай.
-Трамп дахин сонгогдсоноосоо хойш цагаачлалын бодлогыг илүү чангатгасан олон шийдвэр гаргаад байгаа. Сүүлийн үед АНУ-д Трампын цагаачлалын бодлогыг эсэргүүцсэн жагсаал, хөдөлгөөн зэрэг олон үйл явдал болж байна. Цаашдаа энэ бодлого ямар үр дагавар үүсгэх боломжтой вэ?
-Трамп хоёр дахь удаагаа сонгогдож байгаа. “America First” буюу “Америк нэгдүгээрт”, “Америк юм бүхний түрүүнд байх ёстой” гэсэн бодлого баримталдаг. Тэр зарчмыг нь харвал Америкийнхаа дотоод асуудлуудыг хурдан шийдье, улсын эрх ашиг хамгийн түрүүнд байх ёстой гэдэг зарчмаар л яваад байна. Шинэ тутам цагаачлалыг дэмжихгүй байх. Яагаад ийм томоохон цагаачлалын бодлогыг эсэргүүцээд байна вэ гэхээр хөгжиж буй орнуудаас маш их баячууд төрөн гардаг газруудыг л хязгаарлаж байна уу даа гэж харж байгаа. Хоёрт, маш их хүн амын нөөцтэй, миграц орж ирдэг улсуудаас болгоомжилж байгаа нь энэ. Америк өөрөө олон үндэстний улс. Олон хэл соёлтой, ардчилсан үнэт зүйлтэй газар. Энэ нь өөрөө маш олон зүйлийг хүлээн зөвшөөрөх, тайван байх шаардлага бий болгодог. Тэр байдал нь буцаад Америкт хүндрэлтэй болоод байна уу л гэж харж байгаа. Трамп нэлээн огцом шийдвэр гаргадаг шүү дээ.
-Судлаачийн өнцгөөс Орос-Украины дайны нөхцөл байдлыг юу гэж харж байгаа вэ. Энхийн хэлэлцээр хийх зорилготойгоор удаа дараа уулзалт, яриа хэлэлцээ явуулж байгаа боловч төдийлөн үр дүнд хүрэхгүй байна шүү дээ. Энэ жил яриа хэлэлцээнд ахиц дэвшил гарах магадал байгаа болов уу?
-Дэлхийн II дайны дараах дэлхийн дэг журам үнэхээр сорилттой тулгарч байгаа нэг хэлбэр нь Украины мөргөлдөөн. Одоо 4 жилийн ой нь дөхөж байна гэхээр их удаан үргэлжилж байна гэсэн үг. Хэдэн сая хүн дүрвэлээ, хэдэн сая хүн нас барлаа. Энэ тал дээр дэлхийн нийтээрээ л анхаарч байгаа. Энхийн байдлаар, дипломатч шугамаар асуудлаа шийдээсэй гэдэг хүсэлтүүд бүх газруудад бий. Гол оролцогч гүрнүүд яриа хэлэлцээр эхлүүлэхийг оролдож байна. Талууд өнгөрсөн долоо хоногт Абу Дабид уулзалдсан ч тодорхой шийдэлд хүрсэнгүй. АНУ-ын зүгээс санаачилгатай, үр дүнтэй цаашдын хэлэлцээний эхлэл боллоо гэж байгаа бол Оросууд ямар нэг коммент хэлсэнгүй. Харин Украины тал үр дүнд хүрэх нөхцөл байдалтай хурал болсонгүй гэж мэдэгдсэн. Тэгэхээр цаашаа яаж өрнөхийг нь харах л үлдлээ. Хамгийн гол асуудал нь тусгаар тогтносон улсын газар нутагтай холбоотой зүйлс байгаа. Тиймээс хэрхэн шийдэх нь их чухал. Дэлхийн томоохон гүрнүүд үүн дээр тодорхой реалполитик, үзэл санаа илэрхийлэх, санаачилгуудыг гаргах ёстой болчхоод байгаа юм.
-Сүүлийн үед дэлхий дахинд өрнөж буй үйл явдлуудын улмаас “Хүйтэн дайн”-ы үеийн дэг журам эргэн сэргэж байна гэж ярих болсон. Энэ талаар Та ямар байр суурьтай байна вэ?
-Томоохон гүрнүүдийн сөргөлдөөн бол тодорхой болчихлоо. Америк-Хятадын, Америк-Оросын сөргөлдөөнөөс гадна Америк-Европын хооронд бас үл ойлголцлууд гарч байна. Арабын хойг, Ойрхи Дорнодод бас томоохон хямралууд бий. Хүйтэн дайнд хүрэх үү, үгүй юү гэдгийг би хэлж мэдэхгүй. Ямар ч байсан одоогоор дэлхийн II дайны дараах дэлхийн дэг журам сорилттой тулгарч байна. Сорилт нь бол эдгээрийг үүсгэн байгуулагч томоохон орнуудын хоорондын сөргөлдөөн, эв нэгдэлгүй байдал юм.
-Дэлхий даяар газрын тосны нөөцийн өрсөлдөөн бас өрнөж байна. Их гүрнүүд стратегийн нөөцийн хувьд ямар байдлаар өрсөлдөж байгаа вэ?
-Дэлхийн бүх улс орон стратегийн нөөц бүрдүүлж байна. Америк, Орос, Хятад гэх мэт. Жишээ нь, Хятадууд маш их хөрөнгө оруулалтыг Венесуэл, Иранд хийсэн байгаа. Мөн Ойрхи Дорнодын бусад орнууд, Африкийн зарим оронд хийсэн. Америк ч мөн адил маш олон орноос нефтийн бүтээгдэхүүн авдаг. Ялангуяа Канад, Мексикээс маш их бүтээгдэхүүн авдаг. Энэ нь өөрөө стратегийн нөөц бүрдүүлж байгаа томоохон улсын үйлдэл байгаа юм л даа. Орос ч гэсэн үүн дээр маш том бизнес, лобби, ашиг сонирхлын зөрчилтэй байдаг. Ойрхи Дорнодын олон маргаануудад Орос орж ирдэг. ОХУ ОПЕК-ын зөвлөл дээр маш том саналын эрхтэй оролцдог байх жишээний. Дэлхийн хүн ам хорьхон жилийн дотор дахиад 2 тэрбумаар өслөө. Тэгэхээр тэр олон хүмүүсийн хэрэглээ, хэрэгцээ, хүнсний асуудлаас гадна стратегийн бүтээгдэхүүний хэрэгцээ, хэрэглээ, нийлүүлэлт нь дэлхийд маш том сорилт учруулж байгаа юм.
-БНХАУ-ын хувьд сүүлийн жилүүдэд техник, технологийн хөгжлөөрөө АНУ-ыг давах хэмжээний болж байна гэж яригдаж байгаа. Хятадын технологийн хөгжил ямар байдалтай байгаа вэ?
-Түүх харвал, 4000-5000 жилийн түүхэд дэлхийн хамгийн том эдийн засаг нь Хятад байсан. Сүүлийн 400 орчим жилд Английн дараах сорилт болж гарч ирж байгаа улс бол Америк. Сүүлийн 100 гаруй жил буюу XX зуун бол Америкийн зуун байлаа. Тус улс технологи, эдийн засаг гэх мэт эдгээр салбарыг хянаад явж байна. Америкийн холбоотнууд ч энэ чиглэлүүдэд маш өндөр хөгжсөн. Хятадын хувьд технологи, хөрөнгө оруулалт, санхүүгийн чиглэлээр хүч нь нэмэгдэж байгаа. Энэ чиглэлд Америкийг давах эсэх нь цаг хугацааны л асуудал байх. Глобализм, дэлхийн дэг журмын нэг хэсэг үү, эсвэл өөрөө үүсгэн байгуулсан уу гэдэг том том асуултуудад хариулах ёстой болчхоод байгаа юм. Тэгэхээр дэлхийн их гүрэн эргэн ирж байна гэдэгтэй бол маргах шалтгаан байхгүй.
-БНХАУ шинэ 5 жилийн төлөвлөгөөгөө боловсруулаад явж байгаа шүү дээ. Юун дээр түлхүү анхаарч төлөвлөгөөгөө боловсруулж байгаа вэ?
-Эдийн засгаа тогтворжуулах тал дээр анхаарч байгаа. Мөн шинэ технологи, шинэ инновацад маш их хөрөнгө зарцуулж байна. Бусад орноос хоцорч байгаа өөрсдийн технологиуд дээрээ хөрөнгө оруулалт татах, хөгжлийн хурдаа нэмэгдүүлэх сонирхолтой байгаа гэж харж байна. Мөн стратегийн нөөц бүрдүүлж байгаа ажиглагдсан. Эдийн засгийн өсөлтийн хурдаа 4 хувь орчимд хадгалах сонирхолтой байна. Ирэх гуравдугаар сард томоохон хурлууд нь болно. Тэр үед төсвөө батална, томоохон улс төрийн шийдвэрүүдээ гаргана.
-Дэлхий дахинд өрнөж байгаа эдгээр үйл явдлуудад НҮБ зэрэг олон улсын байгууллагуудын оролцоо хэр байгаа гэж харж байна?
-Дэлхийн дэг журмыг бүтээн байгуулалцсан орнууд нь дотроо зөрчилтэй болсон байна. Цаашлаад өрсөлдөөн, сөргөлдөөн нь нэлээд гаарч байгаагаас гадна бүс нутгийн уулзвар цэгүүдэд томоохон хямралууд бий болсон. Мөн дэлхий нийтийн хэрэглээ, нийлүүлэлтийн томоохон сүлжээнүүд, үнийн хөөрөгдө, элдэв зүйлд хүндрэлүүд тулгарч байна. НҮБ-ын түвшинд ч байна уу, НҮБ-ын гаднах түвшин ч байна уу маш их сорилтуудтай тулгарч байгаа гэж хэлж болно.
-Энэ долоо хоногт алтны үнэ түүхэндээ анх удаа унц нь 5,000 ам.доллар давлаа. Алтны үнэ ийнхүү эрчимтэй өсөж байгаа нь цаанаа ямар учир шалтгаантай вэ?
-Дэлхийн санхүүгийн дэг журамд гүн өөрчлөлтүүд орж байгаа. Америк доллар дээр үүссэн Бреттон Вүүдсийн санхүүгийн системд бас сорилтууд тулгарч байна. Түүний нэг нь долларт итгэхгүй байх байдал. Долларыг орлуулах үнэ цэнтэй алтернатив нь юу вэ гэхээр алт. Хөгжиж буй орнууд, дэлхийн томоохон гүрнүүдийн алт нөөцлөх байдал нь нэмэгдэж байна. Тэд дэлхийг хэтэрхий өндөр эрсдэлтэй байна гэж харж байгаа учир ийнхүү алт нөөцөлж байгаа хэрэг. Үүнийг үл итгэсэн байдлаас үүсэж байгаа хөөсрөлт, эрэлт гэж хэлж болно. Мөн тодорхой хэмжээнд нийлүүлэлт бас харагдаж байгаа.
-Алтны үнэ өсөж байгаа ийм үед Монгол Улс эндээс ямар байдлаар ашиг хүртэх боломжтой вэ?
-Манай улс алт олборлолтоо нэмэгдүүлэх бодлогуудыг үеийн үед гаргаж байсан. Албан ёсны гадаад валютын нөөцдөө алтны хувь хэмжээг нэмэгдүүлэх зэргээр тэр бодлогуудаа хэрэгжүүлэх байх гэж харж байна. Тодорхой хэмжээнд өөрийнхөө үнэт цаас, төгрөгийн худалдан авах чадварыг нэмэгдүүлэхэд анхаарах хэрэгтэй. Манай улс жилдээ 20 орчим тонн алт олборлодог. Алтны үнийн өсөлт нь зардлын хүндрэлтэй уурхайнуудыг ажиллуулахад түлхэц өгөх үнийн хөшүүрэг юм. 5,000 ам.доллароос дээш гарна гэдэг нь өөрөө хэдхэн жилийн дотор маш их бололцоо үүсэж байгааг харуулж байна л даа. Уул уурхайд түшиглэсэн орны хувьд хөрөнгө оруулалт татах хамгийн бололцоотой хэлбэрүүдийн нэг энд байна.
-Хятад нүүрсний хэрэглээг багасгах бодлого баримталдаг. Гэхдээ ойрын жилүүдэд импортын нүүрсний хэмжээ нь тогтвортой байх магадлалтай гэж харж байгаа. Тэгэхээр нүүрсний экспорт, импортын хувьд Хятад-Монголын харилцаа цааш яаж өрнөх боломжтой вэ?
-Энэ жил Хятад улс Монголоос бараг 100 орчим сая тонн нүүрс импортоор авлаа. Хятадын жилийн дундаж хэрэглээ нь 4 тэрбум гаран байдаг. Хэрэглээний нийлүүлэлтийн хувьд түүний гуравны нэгийг нь Өвөр Монгол, нөгөө гуравны нэгийг нь Шаньси гэх Өвөр Монголын урд байдаг муж, үлдсэнийг нь бусад мужууд нийлүүлдэг байгаа. Гаднаас нүүрс авах байдал нь 400-500 сая тонн байдаг. Манай улс дөрөвний нэг орчмыг нь нийлүүлж байгаа гэсэн үг. Ихэнхдээ төмөрлөгийн үйлдвэрлэл, багахан хэмжээний эрчим хүчний нүүрсний хэрэглээг нь нийлүүлдэг. Манай улсын хамгийн том хүндрэл бол дэд бүтцийн асуудал. Зам тээвэр, төмөр зам, логистикийн асуудал гэсэн үг. Хэрвээ эдгээр асуудлууд шийдэгдвэл Хятад улс боломжийн хэмжээгээр манай улсаас нүүрс авсаар байх бололцоотой. Мэдээж үүнд хоёр талын яриа хэлэлцээрүүд чухал шаардлагатай.
-Олон улсад өрнөж буй энэ тогтворгүй байдлын хажуугаар 2026 оны Монгол Улсын эдийн засгийн төлөв байдал ямар байх магадлалтай вэ?
-Энэ жил зэсийн үнэ боломжийн, хангалттай өндөр түвшинд байх төлөвтэй байна. Зэсийн орлого нүүрсээ давах магадлалтай. Нүүрс ч бас тодорхой түвшинд хөгжих байх. Мөн 2027 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн өмнөх жил учир эдийн засгийн нөхцөл байдал, индикаторуудыг маш сайн авч явах ёстой. Инфляц, цалин орлогын асуудлуудыг хэрхэн шийдвэрлэх вэ гэдэг нь бодлого гаргагчдын хувьд сорилт болно. Ялангуяа инфляц хоёр оронтой тоо руу явах магадлалтай. Муу зээл ч өсөх магадлал бий. Тэгэхээр нийгмээрээ нэгдсэн ойлголтод хүрч, хүндрэлтэй байгаа нөхцөл байдлаа аль аль нь ойлголцож явах шаардлагууд байна даа.
-Ярилцлагаа дүгнээд Та юу хэлмээр байна вэ?
-Нэг унц алтны үнэ 5,000 ам.доллар давлаа. Зэс тонн 13,000 ам,долларт хүрлээ. Ер нь дэлхийн улс орнуудын итгэлцэл муудсаар байна. Олон улсын дэг журам, хэм хэмжээ маш том сорилтуудтай тулгарч байна. Бид үүнд хэрхэн сурамгай дасан зохицож, тэсэн үлдэх чадвараа хөгжүүлэх вэ гэдэг асуудал чухал боллоо. Манай улс зэсээр баян орон. Тийм учраас нэмүү өртөг шингэсэн зэсийн үйлдвэрлэлээ маш өндөр түвшинд хөгжүүлээсэй гэж хүсэж байна. Түүнчлэн нүүрснийхээ үйлдвэрлэл, дэд бүтцийн бүтээн байгуулалтуудыг маш өндөр түвшинд хөгжүүлбэл эдгээр сорилтуудыг даваад гарах болов уу гэж харж байна. Олон улсын хамтын нийгэмлэгийн хувьд бид огцом, огцом шийдвэрүүд дээр дагаж явах нь хэр зүйтэй вэ гэдгээр ард иргэд, судлаачид, шийдвэр гаргагчийн түвшинд ярилцах шаардлагатай гэж харж байна.
