Саяхан танилцуулсан статистик мэдээллээр төрөлтийн тоо буурсаар Монгол Улсын хүн амын цэвэр өсөлт сүүлийн 20 жилийн хамгийн бага түвшинд хүрчээ.
Тодруулбал, 2025 онд улсын хэмжээнд 56.7 мянган хүүхэд төрсөн нь 2024 оныхоос 5.8 хувиар буурсан үзүүлэлт бөгөөд 1000 хүнд ногдох төрөлтийн хэмжээ 16.3 хувьтай гарлаа. 2024 онд 57.3 мянган хүүхэд төрж байсан нь мөн л өмнөх оныхоосоо 10.3 хувиар буурсан үзүүлэлт байв. Үүнээс яг 10 жилийн өмнө манай улсын төрөлтийн тоо дээд рекордоо эвдэж 82.8 мянган хүүхэд төрж байсан юм. Тэгэхээр 2025 оны төрөлтийн хэмжээ 2014 оны рекордоос 31.6 хувиар буурсан болж таарч байна. Сүүлийн зургаан жилийн турш төрөлтийн тоо тасралтгүй буурч, жилд дунджаар 3.8 мянгаар хорогдсоор байна.
Хэрэв энэ чиглэлд зохистой, урт хугацааны хүн амын бодлого хэрэгжүүлэхгүй бол ойрын хэдэн арван жилд хөдөлмөрийн зах зээл, нийгмийн хамгааллын тогтолцоонд дарамт нэмэгдэх эрсдэл бодитоор тулгарна. Харин одооноос бодлогын түвшинд уян хатан, урьдчилсан арга хэмжээ авч чадвал Монгол Улс хүн ам зүйн шилжилтийг харьцангуй зөөлнөөр даван туулах боломж бий. Тиймээс төрөлтийг дэмжих талаар дэлхийн улс орнууд ямар арга хэмжээ авч буйг харгалзан үзэх нь зүйтэй.
Сүүлийн жилүүдэд дэлхийн олон улс төрөлтийн түвшин огцом буурч, хүн амын хурдтай хөгшрөлт, хөдөлмөрийн зах зээлийн агшилт зэрэг сорилттой нүүр тулж байна. Үүний хариуд Засгийн газрууд хүүхэд төрүүлэх, өсгөх шийдвэрийг дэмжих зорилгоор төрөл бүрийн санхүүгийн урамшуулал, нийгмийн халамж, хөдөлмөрийн бодлогын цогц арга хэмжээг хэрэгжүүлж эхэлжээ. Эдгээр туршлагыг ажиглахад зөвхөн мөнгөн дэмжлэг бус, амьдралын чанарт чиглэсэн бодлого илүү үр дүнтэй болох нь харагдана.
Франц: Тогтвортой, урт хугацааны дэмжлэг
Европын орнуудаас Франц улс төрөлтийг дэмжих хамгийн тогтолцоотой бодлоготойд тооцогддог. Хоёр хүүхэдтэй өрх сард дунджаар 130 орчим евро, гурван хүүхэдтэй бол 290 орчим еврогийн хүүхдийн мөнгөн тэтгэмж авдаг бөгөөд шинээр төрсөн хүүхэд бүрд нэг удаа 900 гаруй еврогийн урамшуулал олгодог. Үүнээс гадна татварын хөнгөлөлт, орлогын түвшинд уялдуулсан хямд цэцэрлэгийн үйлчилгээ нь эцэг эхчүүдийн ачааллыг бодитоор бууруулж чадсан. Үр дүнд нь Франц баруун Европтоо харьцангуй өндөр төрөлтийн түвшинг хадгалсаар байна.
ОХУ: Шууд мөнгөн урамшуулал
ОХУ-д төрөлтийг нэмэгдүүлэх зорилгоор “Эхийн капитал” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлдэг. Хоёр дахь хүүхдээ төрүүлсэн гэр бүлд ойролцоогоор 6,000 ам.доллартай тэнцэх хэмжээний дэмжлэг олгож, уг хөрөнгийг орон сууц худалдан авах, хүүхдийн боловсрол, эхийн тэтгэврийн хуримтлалд ашиглах боломжтой. Энэ бодлого тодорхой хугацаанд төрөлтийг нэмэгдүүлсэн ч урт хугацаанд тогтвортой өсөлт бий болгож чадсан эсэх нь маргаантай хэвээр байна.
Швед, Герман: Ажил–амьдралын тэнцвэр
Хойд Европын орнууд, ялангуяа Швед, Герман улс мөнгөн урамшууллаас илүүтэй цалинтай чөлөө, ажлын байрны баталгаанд анхаардаг. Шведэд хүүхэд бүрд сар бүр ойролцоогоор 115 ам.долларын тэтгэмж олгодог төдийгүй, нэг хүүхдэд нийт 16 сар хүртэл хугацаанд цалинтай эцэг эхийн чөлөө олгож, цалингийн ихэнх хувийг нөхөн олгодог. Германд эцэг эх хүүхдээ асрах хугацаандаа өмнөх орлогынхоо 65–67 хувийг нөхөн авах боломжтой бөгөөд хүүхэд бүрд сар бүр 250 еврогийн тэтгэмж олгодог. Эдгээр бодлого нь эмэгтэйчүүдийн карьер тасалдах эрсдэлийг бууруулж, хүүхэдтэй болох шийдвэрийг дэмжихэд чухал нөлөө үзүүлжээ.
Япон, Өмнөд Солонгос: Өндөр зардлыг бууруулах оролдлого
Зүүн Азийн орнуудад асуудал илүү хурц. Япон, Өмнөд Солонгос улс төрөлтийн түвшинг дэлхийд хамгийн доогуур түвшинд хүрсэний дараа их хэмжээний санхүүгийн дэмжлэг хэрэгжүүлж эхэлсэн. Өмнөд Солонгост шинэ төрсөн хүүхдэд 2,000–3,000 ам.долларын нэг удаагийн урамшуулал олгож, сар бүрийн хүүхэд асаргааны мөнгө, үнэгүй цэцэрлэгийн хүртээмжийг нэмэгдүүлсэн ч төрөлтийн түвшин мэдэгдэхүйц сэргэж чадаагүй хэвээр байна. Энэ нь халамж дангаараа амьдралын хэв маяг, ажлын соёлыг өөрчилж чаддаггүйг харуулж байна.
Унгар: Санхүү, орон сууцанд суурилсан бодлого
Төв Европын Унгар улс хамгийн “довтолгоонтой” хүн амын бодлогыг хэрэгжүүлж буй орны нэг. Гурваас дээш хүүхэдтэй өрхүүдэд их хэмжээний татварын хөнгөлөлт, орон сууцны зээл тэглэх, урт хугацааны цалинтай чөлөө олгох зэргээр гэр бүлд чиглэсэн бодлогоо эдийн засгийн үндсэн хэрэгсэл болгожээ. Энэ нь тодорхой хэмжээнд төрөлтийг тогтворжуулж чадсан ч улсын төсөвт өндөр ачаалал үүсгэж байна.
Хятад улс сүүлийн жилүүдэд гурван хүүхдийн бодлого, мөнгөн тэтгэмж, орон сууц, чөлөөний зохицуулалтыг орон нутгийн түвшинд туршиж байна. Гэвч өндөр амьжиргааны зардал, боловсролын дарамт, хотын амьдралын хэв маяг нь бодлогын үр нөлөөг сулруулж байгаа нь илт. Тус улсад бүс нутаг, хот бүрээр ялгаатай бодлого хэрэгжүүлж, зарим хотод нэг хүүхдэд 3,000–10,000 ам.доллартай тэнцэх урамшуулал олгож эхэлжээ.
Олон улсын эдгээр туршлагаас харахад халамж, мөнгөн тэтгэмж чухал боловч хангалттай баталгаа болж чаддаггүй нь илт байна. Хүүхэд асрах үйлчилгээний хүртээмж, ажлын уян хатан нөхцөл, орон сууц, боловсролын дарамтыг бууруулах бодлого хамт хэрэгжсэн тохиолдолд л бодит үр дүн гардаг аж. Франц, Хойд Европын орнуудын жишээ үүнийг тод харуулж байна.
Иймээс төрөлтийг дэмжих бодлого нь богино хугацааны урамшууллаас илүүтэй, амьдралын тогтвортой байдал, гэр бүлийн чанартай амьдралыг дэмжсэн урт хугацааны баталгаа байх шаардлагатай юм.
