Сүүлийн үед ОХУ-ын РУСАЛ компанитай холбоотой шүүхийн шийдвэр олны анхаарлыг татаж байна. Уг хэрэг нь дэлхийн уул уурхайн аварга Рио Тинто компанийн эсрэг гаргасан нөхөн төлбөрийн нэхэмжлэл төдий бус, харин стратегийн ач холбогдолтой хөрөнгө, геополитикийн нөлөө, Оюу толгойн ордын бүс нутгийн ач холбогдлыг хөндсөн асуудал болж хувирлаа.
Калининград мужийн Арбитрын шүүх РУСАЛ компанийн Рио Тинтогийн эсрэг гаргасан нэхэмжлэлийг хангаж, ойролцоогоор 1.3 тэрбум ам.долларын хохирлыг барагдуулах шийдвэр гаргасан байна. Шүүхийн шийдвэр нь энэ сарын 11-нд гарч, 15-нд албан ёсоор баталгаажээ. Анхаарууштай зүйл нь Монгол Улсад үйл ажиллагаа явуулдаг Оюу толгойг гуравдагч этгээдээр оролцуулж, Нидерланд дахь толгой компанийг хариуцагчаар нэрлэсэн явдал юм.
Эл хэргийн шүүх хурал явагдсан тул шийдвэрийн үндэслэл олон нийтэд ил болоогүй ч, РУСАЛ энэ шийдвэрийг ашиглан Рио Тинтогийн хөрөнгөтэй улс орнуудад нөхөн төлбөр нэхэмжлэх хууль эрх зүйн сууриа бүрдүүлэхийг зорьж байгаа нь тодорхой байна.
Рио Тинто давж заалдах шатанд гомдол гаргах нь бараг тодорхой юм. Бас нэгэн анхаарлыг татаж буй нэг зүйл бол шүүх хурлын цаг хугацааны давхцал юм. Калининград дахь шүүх хурал энэ сарын 8–10-ны хооронд болсон бол, Монголд Оюу толгойн асуудлаар сонсгол 8, 10, 12-нд явагдсан нь санамсаргүй давхцал биш байж болзошгүй. Эдгээр үйл явдал хоорондоо харилцан нөлөөлөх боломжтой байсан гэж зарим ажиглагч үзэж байна.
Оюу толгой бол зүгээр нэг уул уурхайн төсөл биш. Энэ нь Монгол Улсын хамгийн том зэс, алтны орд бөгөөд улсын эдийн засгийн урт хугацааны гол тулгуурын нэг юм. Төслийн 66 хувийг Рио Тинто, үлдсэн 34 хувийг Монгол Улсын Засгийн газар эзэмшдэг. Энэхүү ордын стратегийн ач холбогдол нь газар зүйн болон дэд бүтцийн хараат байдалтай салшгүй холбоотой. Уурхайн үйл ажиллагаа нь ОХУ-аас нийлүүлдэг шатахуунд ихээхэн хамааралтайгаас гадна Монголын төмөр замын дэд бүтцийн тал орчим хувьд Оросын нөлөө бий. Ийм нөхцөлд Оюу толгойн үйл ажиллагаанд саад учрах нь хил дамнасан үр дагавартай.
Гуравдагч этгээдээр дамжуулсан дарамт
Оюу толгойтой холбоотой байгууллагуудыг хариуцагч, эсвэл гуравдагч этгээдээр татан оролцуулснаар РУСАЛ нь Австрали дахь QAL-д алдсан 20 хувийн эзэмшлээс давсан зорилго агуулж буйг харуулж байна. Өөрөөр хэлбэл, Рио Тинтогийн эсрэг гуравдагч орны стратегийн хөрөнгийг ашиглан хууль зүйн дарамт үзүүлэх тактик хэрэглэж байж магадлалтай гэсэн үг.
Хуульч, шинжээчдийн үзэж байгаагаар, РУСАЛ-ын урт хугацааны зорилго нь шууд мөнгөн нөхөн төлбөр бус, харин хэлэлцээний хөшүүрэг бий болгох явдал байж магадгүй. Болзошгүй нэг хувилбар нь QAL дахь 20 хувийн алдагдлыг нөхөхийн тулд Монгол дахь Оюу толгой төслөөс хувь эзэмших, эсвэл эдийн засгийн ашиг сонирхлоо бий болгох, хөрөнгө солилцох хэлцэл юм. Ийм тохиролцоо сайн дураар хийгдэх магадлал бага тул шүүхийн маргаан нь хэлэлцээ эхлүүлэх гол хэрэгсэл болж байна.
ОХУ-ын хувьд Оюу толгой нь стратегийн нөлөөллийн хэрэгсэл юм. Шатахуун болон дэд бүтцийн хяналтаар дамжуулан дэлхийн томоохон зэсийн ордод нөлөө үзүүлэх боломж нь барууны компаниудын давамгайллыг тэнцвэржүүлэх зорилготой бодлоготой нийцэж байна. Харин Монгол Улс нь их гүрнүүдийн ашиг сонирхол, олон улсын корпорациудын дунд эмзэг тэнцвэр хадгалах шаардлагатай эгзэгтэй нөхцөл байдалд байна.
Рио Тинто өөрийн тайлбартаа, Австралийн шүүхүүд уг маргааныг аль хэдийн шийдвэрлэж, РУСАЛ-ын эсрэг шийдвэр гаргасан гэдгийг онцолж, Оросын шүүхийг энэ хэргийг хэлэлцэх харьяалалгүй гэж үзэж буйгаа илэрхийлжээ. Энэ нь гадаадын компаниудын хувьд түгээмэл баримталдаг байр суурь гэж хуульчид тайлбарласан байна.
РУСАЛ-ыг тойрсон энэхүү маргаан нь гаднаа бол хориг арга хэмжээ, алдагдсан хөрөнгө, хувьцаа эзэмшлийн эрхтэй холбоотой нөхөн төлбөрийн нэхэмжлэл мэт харагдана. Харин гүнзгийрүүлэн харвал стратегийн ашигт малтмал, дэд бүтцийн хараат байдал, бүс нутгийн геополитикийн нөлөөний төлөөх эрх ашиг, улс төрийн дарамт ч байж мэднэ.
