Аж үйлдвэр эрдэс баялгийн яамнаас шатахууны асуудлаар мэдээлэл хийлээ.
АҮЭБЯ: Монгол Улс шатахууныхаа хэрэглээг 100 хувь импортоор хангаж байна. Үүний 95 хувийг ОХУ, 5 хувийг БНХАУ-аас импортолж байгаа. Арванхоёрдугаар сарын байдлаар ОХУ-аас 83600 тонн АИ-92, 1500 тонн АИ-95 бензин, 134244 тонн дизель түлш захиалж, төлбөрийг нь төлөөд импорт хийж байна. Мөн БНХАУ-аас 6600 тонн АИ-92, 3000 тонн АИ-95 бензин, 1600 тонн дизель түлш тус тус захиалсан. Өнөөдрийн байдлаар ОХУ-аас 34 мянган тонн АИ-92 бензин, дизель түлш 115 мянган тонн, импортоор орж ирсэн байна. АИ-92 бензиний Монгол Улсын сарын хэрэглээ дунджаар 2024 онд 65 орчим тонн мянга байсан. Харин 2025 онд мэдэгдэхүйц өсөж 75-80 мянган тонн бензинийг Монголчууд хэрэглэж байна. Дизель түлшийг 2024 онд 125 мянган тонныг дунджаар хэрэглэдэг байсан бол уул уурхай, эдийн засгийн өсөлттэй холбоотой хэрэглээ нэмэгдэж 135 мянган тонн дундаар сард хэрэглэдэг болсон.
ОХУ-аас хийх захилга арванхоёрдугаар сард хангалттай хийгдсэн. Импортлох процесс тасралтгүй үргэлжилж, тоо хэмжээ буураагүй байна. Өмнө нь нийлүүлдэг байсан тоо хэмжээгээрээ нийлүүлж байгаа. Ер нь Монгол Улс өдөрт 2200 тонн АИ-92 бензин хэрэглэдэг.
Авто бензин, дизель түлшний хэрэглээ огцом нэмэгдсэн. Үүнтэй холбоотой нийлүүлэлтийн хомсдол үүсээд байна. Үүнд техникийн хүчин чадал, хүргэлт, хуваарилалт гэх мэтчилэн зохион байгуулалтыг ААН-үүд урьд өмнөхөөс огцом нэмэгдсэн хэрэгцээнд тааруулж хийх шаардлага тулгараад байна. Биднээс шаардлагатай бүх тал дээр хамтарч ажиллаад шийдвэрлээд явж байгаа.
Монгол Улсын түлшний нийт хэрэглээний 62 хувийг уул уурхайн салбар эзэлж байна. Газар тариалан, ХАА 4 хувь, хот хоорондын тээвэр 5 хувь, нийслэлийн тээвэр 11 хувийг эзэлдэг. Уул уурхайн салбарын өсөлттэй холбоотой бүтээгдэхүүний хэрэглээ цаашид ч нэмэгдэх нь тодорхой байна. Энэ жил шатахууны хэрэглээ 3 саяд хүрэх байх. Ирэх жил Монгол Улс 100 сая тонн нүүрс экспортолно гэсэн зорилт тавиад ажиллаж байгаа. Үүнтэй холбоотой шатахууны хэрэглээ 20 хувиар нэмэгдэх магадлалтай.
Бид ямар ч байсан дотоодын газрын тос боловсруулах үйлдвэрийг ашиглалтад оруулах ёстой. Түүнээс өмнө сав барих хэрэгтэй байна. Аж ахуй нэгжүүдийн зүгээс төрийн оролцоог бууруулах хүсэлт тавьж, бид тусгай зөвшөөрлийн шаардлагуудаа бууруулсан. Сүүлийн дөрвөн жилд 50 тусгай зөвшөөрөлтэй аж ахуй нэгж байсан бол одоо 180 болчихжээ. Энэ тоо тогтмол өссөн. Гэтэл тогтмол нөөцлөх савтай, бүтээгдэхүүн импортлоод жижиглэнгээр худалдаалдаг 20 гаруй ААН байна. Бусад 150 гаруй ААН импортолсон шатахуунаа нөөцлөхгүйгээр шууд уурхай руу явуулдаг бизнес модельтой болсон. Энэ нь эргээд хомсдол, тасалдал үүсэх үндэслэл болоод байна. Тэгэхээр ААН-үүдийг сав агуулах барих, нөөцлөх боломжийг төрөөс дэмжих шаардлагатай гэдэг дүгнэлтэд хүрсэн. Иймд Стратегийн ач холбогдол бүхий бараа бүтээгдэхүүний хангамжийг дэмжих тухай хуулийг УИХ-аар батлуулсан. Энэ хууль дараах гурван зорилттой. Үүнд:
Нэгд, тасалдал, хомсдол гэж ямар үед хэлэх, тухайн үед Засгийн газар ямар зохицуулалт хийх шаардлагатайг тодорхой болгосон.
Хоёрт, ААН-үүдэд агуулах сав барихад уул уурхай, үйлдвэрлэл, эдийн засгийн өсөлтийг дагаад хэрэглээ нэмэгдэж байгаатай холбоотой шаардлагатай дэмжлэгийг Засгийн газраас өгөх зохицуулалт оруулсан
Гуравт, хэрэв шаардлагатай нөхцөл гарах, хямд үнээр бараа бүтээгдэхүүн авах цаашлаад олон сараас нөөцлөх боломж байвал Засгийн газраас Монголбанк болон арилжааны банкнуудын 17 орчим хувийн хүүтэй зээл олгоё. Гэхдээ худалдаа авсан бараа бүтээгдэхүүнээ нөөцлөх боломжийг нь бүрдүүлье гэж тус тус тусгасан.
Үргэлжлүүлэн сэтгүүлчдийн асуултад хариуллаа.
-Хэдхэн жилийн өмнө 50 аж ахуй нэгжтэй байхад тасалдал үүсээгүй. Гэтэл одоо аж ахуй нэгжийн тоо нэмэгдсэн ч яагаад тасалдал үүсээд байна вэ?
-Импортлох тусгай зөвшөөрлийг чөлөөтэй өгч байгаа ч техникийн бааз суурь байхгүй учир шууд л уул уурхай руу зөөж байгаа. Байгаагаа л зарж байгаа. Зах зээлийг эзлээд байгаа ч хадгалах, нөөцлөх савгүй. Тэр хүмүүсийг л савандаа хөрөнгө оруулаач гэж байгаа юм. Цөөн хэдхэн л аж ахуй нэгж хариуцлага хүлээж байна.
-АИ-92 автобензинийг худалдаалахгүй байгаа нь утааг бууруулах төрийн бодлого юм биш үү?
-АИ-92 бензинийг Монголд хориглосон зүйл байхгүй. Евро-5 стандартын АИ-92 бензинийг худалдан борлуулна гэж заасан байдаг. Үнийн зөрүүтэй байдлаас болж Евро-2 стандартын бензинийг хүмүүс хэрэглэж байна.
Хомсдол аравдугаар сараас эхэлсэн. Тухайн үед хяналт шалгалтыг явуулсан. Томоохон хэмжээний зөрчил илрээгүй. Анх зохион байгуулалттай юм шиг хандсан. Бид ердийн үедээ 30 хоногийн нөөцтэй байдаг. Гэтэл энэ үеэр нөөц огцом буурсан. Улаанбаатарт анхаарлаа хандуулах хойгуур орон нутаг хаягдсан. Монгол Улсад нийтдээ 1600 орчим ШТС ажиллаж байна.
Өмнө нь Улаанбаатар хотын өдрийн хэрэглээ 1200 тонн байсан ч хомсдолын үеэр 1800 тонн хүрсэн. Гэтэл өдөрт улс даяар 2200 тонн түгээх ёстой ч Улаанбаатарт л зөвхөн 1800 тонныг хүргэхээр хөдөө орон нутагт байдал хэцүүдсэн. Түгээгч нар бас хоорондоо орлого хуваадаг зүйл байдаг. Өдөр, шөнийн ээлжээрээ байгаа бензинүүдээ хувааж зардаг. Бензин байгаа ч орой эсвэл өглөөний ээлжнийхээ түгээгч нарт үлдээдэг ийм асуудал байсан.
