Улаанбаатар хотын захын дүүргүүдэд иргэдийн худалдан авах чадвар ямар байгааг тодруулахаар Баянхошууны эцсийн буудлыг зорив. Автобусны буудлаасаа бага зэрэг зайдуу байрлах хүнсний дэлгүүр ажиллуулаад 10 гаруй жил болж буй худалдаа эрхлэгчтэй уулзаж, иргэдийн худалдан авах чадвар ямар байгаа талаар тодрууллаа.
Хүнсний дэлгүүрийн худалдагч Б.Гантуяа (нэрийг өөрчлөв) Миний хувьд хүнсний дэлгүүрээ 10 гаруй жил ажиллуулж байна. Энэ хугацаанд иргэдийн худалдан авах чадвар жилээс жилд л муудаж байгаа харагддаг. Өнгөрсөн жил ч мөн худалдан авалт багассан гэж ярьж байсан. Гэтэл энэ жил бүр илүү муудаад байна. Худалдан авалт эрс багасаад, өмнөх шигээ орлого орж ирэхээ больсон. Юмны үнэ нэмэгдээд байдаг атлаа бидний орлого урвуугаар багасаад байна. Үнэ өссөнөөр орлого нэмэгдэнэ гэж бодвол эндүүрэл. Өмнө жил авч байсан орлогоо бодоход одоо тал нь хүрэхтэй үгүйтэй л байна.
Зээлийн асуудал бол бараг бүх дэлгүүрт байдаг зовлон. Зээл огт өгөхгүй байя гэхээр боломжгүй. Эргэн тойронд амьдардаг, олон жил тогтмол үйлчлүүлсэн, итгэлтэй хүмүүсээ бодоод зээлээр өгдөг. Хүмүүс ч тэвдээд л, хоол ундныхаа хэрэгцээг гүйцээхийн тулд зээлээр авъя гэдэг. Зээлийн дэвтэр байж л байна, өрийн түүх ч арвин.
Хоол унд гуйсан хүмүүст зээл өгөхгүй байна гэдэг амар биш. Зарим нь амласан ёсоороо зээлээ төлнө. Харин зарим нь төлж чадахгүй явсаар бүтэн жил өнгөрчихсөн, одоо бол он дамжсан олон өр бий. Зарим хүний хувьд төлж чадахгүй яваад байхаар яалтай ч билээ дээ гэж бодогдох үе ч бий.
Иргэд орой ажлаасаа тарж ирээд оройн хоолныхоо хэмжээнд тааруулж төмс, ногоо, мах гээд маш бага хэмжээгээр л авдаг. Хүнсний бүтээгдэхүүн жижиг хэмжээтэй байх тусам илүү сайн зарагдана. Харин арай томорхоор хүмүүсийн мөнгө нь хүрэхгүй учраас буцааж тавьдаг. Тийм болохоор бид ч бас боломжийн үнэтэй, хүртээмжтэй байх үүднээс бараагаа жижиглэж, граммлаж зардаг. Есийн тосыг хүртэл хүмүүс граммаар авдаг байлаа. Одоо бол 100 грамм, 200 граммын савлагаатай тоснууд гарч сонголт нэмэгдсэн. Тэгээд хамгийн сайн зарагддаг нь тэр жижиг тос.
Хүүхдийн мөнгө буух өдөр л худалдан авалт арай гайгүй сайжирна. Тэгэхэд дэлгүүр дүүрэн хүн бужигнаж, орлого ч дагаад нэмэгддэг. Харин нэг хоёр хоногийн дараагаас хүндрээд эхэлнэ, хүмүүсийн тоо буураад өдөрт ганц нэгхэн хүн л орж ирдэг. Бараг хүн орж ирэхийг хүлээгээд л суух үе бий. Хүүхдийн мөнгөөрөө амьдралаа залгуулдаг айл олон гэдгийг бид өдөр тутамдаа харж суудаг. Мөн тэтгэвэр буух үед эмээ, өвөө нар хүнсээ авахаар ирнэ. Гурил, будаа гээд л 5–10 кг арай гэж л авдаг. Ер нь хүүхдийн мөнгө, халамж, тэтгэвэр буухаар тэр өдөр, маргаашдаа худалдан авалт сайжраад, тэгээд л буцаад намжина. Энэ бүхнээс харахад, хүмүүсийн авдаг мөнгө нь бага, хоногийн хэрэгцээг л хангах хэмжээнд байна даа гэж бодогддог.
Өдөрт дунджаар 50 хүн орж гарлаа гэж бодоход, тэднээс дор хаяж 10 хүн нь зээл гуйгаад орж ирдэг. Энэ байдал өдөр бүр л давтагдана. Хүмүүсийн амьдрал үнэхээр улам дордож, зээлтэй иргэдийн тоо улам л олширч байна. Амьдрал, орлого сайжирвал зээл буурна шүү дээ, тийм зүйл алга.
Юмны үнэ зогсолтгүй өссөөр байна. Долоо хоног болгон 100, 200 төгрөгөөр нэмэгдэнэ, том бараа бол бүр 1000–1500 төгрөгөөр нэмэгдээд ирдэг.
Ингэж үнэ байнга огцом нэмэгдэхээр бид үнээ тавьж чадахаа байчихсан. Би өмнө нь олон жил ажилласан хүний хувьд барааныхаа үнийг комьпютер шиг л цээжилчихдэг байсан. Харин одоо үнэ нь тогтоохын аргагүй өөрчлөгдөөд, байнга нэмэгддэг болохоор тогтоох ч боломжгүй боллоо.
Хүн үнэ асуухаар заримдаа хуучин үнээ хэлчихдэг. Кассан дээр уншуулахаар бодсоноос 100–200 төгрөгөөр илүү гараад ирнэ. Тэгээд хүмүүс та нар л үнээ нэмээд байна гэж уурлана. Үнэндээ нийлүүлэгч, үйлдвэрээсээ өсөөд ирдэг. Гэхдээ эцэст нь хэрэглэгчдийн бухимдлыг бид л үүрч, муу нэрийг бас бид л үүрдэг юм.
Бусад дэлгүүр ямар байдгийг сайн мэдэхгүй. Харин би бол барааныхаа үнийг айхтар нэмээд байдаггүй. Хүмүүсийн амьдрал хэцүү байгааг мэдэх болохоор өрөвддөг. Боломжтой хэмжээндээ аль болох бага л нэмэхийг боддог. Зарим үйлчлүүлэгч мөнгө нь хүрэхгүй болоод барьж авсан юмаа буцааж тавихад үнэхээр өрөвдмөөр. Тэгэхээр нь за аваарай гээд бууруулж өгнө, эсвэл зээлээр өгчихнө. Бодит амьдрал ийм л байна даа.
Хүнсний дэлгүүрийн худалдагч Д.Хуяг (нэрийг өөрчлөв) Хүнсний дэлгүүрээ ажиллуулаад нэг жил гаруй болж байна. Энэ хугацаанд иргэдийн худалдан авах чадвар өмнөх жилтэй харьцуулахад нэлээд муудаж байгааг өдөр бүр ажиглаж байна. Юмны үнэ байнга өсөөд, хүмүүс ч авах гэж байгаа зүйлээ бага багаар граммлаж авдаг болсон.
Зээлээр авах нь ч эрс нэмэгдсэн. Долоо хоногийн дараа заавал өгнө гэж хэлээд авдаг ч амласан хугацаандаа төлдөг хүн үнэндээ ховордоод байна. Иймэрхүү байдал сүүлийн үед улам нэмэгдэж, дэлгүүрийн хувьд ч, хэрэглэгчдийн хувьд ч амаргүй л байна даа.
Иргэдийн худалдан авах чадвар жилээс жилд буурч буйг хүнсний дэлгүүр эрхлэгчид хэлж байна. Өдөр бүр оройн хоолныхоо хэрэгцээг граммлаж авч, бүтээгдэхүүнээ аль болох бага хэмжээгээр сонгох нь олширчээ. Мөн орлого хүрэлцэхгүйгээс зээлээр үйлчлүүлэх тохиолдол нэмэгдсээр байна. Нөгөө талдаа бараа бүтээгдэхүүний үнэ үйлдвэрээсээ тогтмол өссөөр долоо хоног тутамд 100–200 төгрөгөөр нэмэгдэж байгааг худалдаа эрхлэгчид онцолж байна. Тиймээс үнийн тогтвортой байдлыг хангахгүй бол жижиг дэлгүүрүүд цаашид зээлээр бараа олгох боломжгүйд хүрч, иргэд өдөр тутмын хүнсээ граммлаад авахад ч хүндрэлтэй үе ирэх эрсдэлтэй байна.
Хүнс тэжээлийн дэмжлэгийг нэн шаардлагатай өрхүүдэд олгоно
Нэмж дурдахад, Гэр бүл, Хөдөлмөр, Нийгмийн хамгааллын сайдын 2025 оны 9 дүгээр сарын 26-ны А/186 дугаар тушаалаар “Хүнс тэжээлийн дэмжлэг үзүүлэх журам” шинэчлэн батлагджээ. Нийгмийн халамжийн зайлшгүй шаардлагатай өрхүүдийн мэдээллийг 2025 оны есдүгээр сард шинэчилсэнтэй холбоотойгоор тус дэмжлэгт хамрагдах өрхийн бүртгэл өөрчлөгдөж, илүү хэрэгцээтэй өрхүүдэд чиглэгдэхээр болсон байна.
Шинэчлэгдсэн журмын дагуу хүнс тэжээлийн дэмжлэгт хамрагдах босго оноо 180 болж нэмэгдсэн. Мөн сар бүр олгох дэмжлэгийн хэмжээг өсгөж, хүүхэд бүрт 8000 төгрөг байсан дэмжлэгийг 12,000 төгрөг, насанд хүрэгчдэд 16,000 төгрөг байсан дэмжлэгийг 20,000 төгрөг болгож шинэчлэн тогтоов.
Журмын шинэ зохицуулалтаар:
Хөдөлмөрийн чадвартай хэр нь хөдөлмөр эрхлээгүй өрхийн гишүүнд дэмжлэг олгохгүй;
Харин хөдөлмөр эрхэлж буй гишүүдэд хөдөлмөрийг урамшуулах зорилгоор дэмжлэг үзүүлнэ;
Олон жил дэмжлэг авсан эсвэл амьжиргааны түвшин нь дээшилсэн өрхийг хүнсний дэмжлэгт хамруулахгүй, оронд нь хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих хөтөлбөрт хамруулна;
Ядуу өрхүүдэд өрхийн хөгжлийн төлөвлөгөө боловсруулж, хүүхдийг сургууль, цэцэрлэгт хамруулах болон эрүүл мэнд, боловсролын үйлчилгээнд хамруулах ажлыг эрчимжүүлнэ;
Хүүхэдгүй, ганц бие, харж хандах хүнгүй ахмад настанд түлээ нүүрсний хөнгөлөлт олгоно;
Хүнд хэлбэрийн тураалтай хүүхэд болон гэр оронгүй иргэдийг судлан тус үйлчилгээнд хамруулна.
Халамжаас хөдөлмөрт шилжих бодлогын хүрээнд шаардлагатай өрхийн гишүүдийг хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих арга хэмжээнд хамруулах зохицуулалт мөн багтжээ.
Шинэчлэн батлагдсан энэхүү журам 2025 оны 12 дугаар сарын 1-нээс мөрдөгдөж эхэлсэн байна.
