1924 оны арваннэгдүгээр сарын 25, 26-нд улсын анхдугаар их хурлаар Үндсэн хуулийн төслийг хэлэлцсэн. Ингээд 26-ны өдрийн 16 цаг, 17 минутад Улсын Үндсэн хуулийг баталсан. Энэ Үндсэн хуулийг нэгтгэн дүгнэвэл гурван зүйлийг хэлж болно.
Нэгд, энэ Үндсэн хуулиар БНМАУ-ын бүрэн эрхт байдал, тусгаар тогтнолыг бататган бэхжүүлсэн.
Хоёрт, манай улсын засаглалын эх сурвалж нь ард түмэн юм гэдгийг баталгаажуулж хуульчилсан. Өөрөөр хэлбэл, өөрийнхөө засаг төрийг сонгуулиар байгуулахыг хуульчилж өгсөн.
Гуравт, Монгол Улсын харьяат иргэний эрх үүргийг хуульчилж өгсөн. Та шашин шүтэх, эс шүтэх, үнэгүй суралцах, сонголт хийх, 18 нас хүрсэн бол хүйс харгалзахгүйгээр сонгууль өгөх эрхтэй гэсэн үг. Ийм зүйлийг бататган хуульчилж өгсөнд Үндсэн хуулийн үнэ цэн оршино. Өөрөөр хэлбэл, энэ үндсэн хуулийн үр дүнд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсад ардчиллын төлөөллийн хэлбэр бий болсон. 1924 оны Үндсэн хуулиар эмэгтэйчүүдэд улс төрийн эрх олгосон. Энэ бол Азид цоо шинэ үзэгдэл байсан. Эмэгтэй хүн гэрийн боол, эр хүний зарц гэх уламжлалт сэтгэлгээг халсан. Эрэгтэй, эмэгтэй хүн хуулийн өмнө адил тэгш эрхтэй байх боломж бүрдсэн. 1922 онд хамжлагат ёсыг халсан. Хамжлагат ёсыг халснаар хүн бүр хуулийн өмнө тэгш эрхтэй болсон юм. Анхдугаар Үндсэн хуулийн араг яс, гол баганыг Зөвлөлтийн Үндсэн хууль болон бусад улсын Үндсэн хуулийг тулгуурлаж хийсэн. Гэхдээ анхдугаар Үндсэн хуулийн 80 орчим хувийг монголчууд өөрсдөө боловсруулсан. Тэр дундаа Үндсэн хуулийн нэгдүгээр бүлэг, гуравдугаар бүлэг, зургаадугаар бүлгийг монголчууд өөрсдөө боловсруулсан байдаг.
Анхдугаар Үндсэн хуулийг баталсан нь Монголын ард иргэд өөрийн төр засгаа өөрсдийн сонголтоор байгуулах үйл хэргийн гараа байсныг бид мартаж үл болно.
МУБИС-ийн Түүхийн тэнхимийн багш, доктор, дэд профессор Ч.Болдбаатар
Түүхийг эх сурвалж, баримтад тулгуурлан ярьдаг. Гэрэл зураг бодит байдал тухайн цаг үеийг тод томруун харуулдаг учраас чухал эх сурвалжид тооцогддог. Иймд Бүгд Найрамдах Улсыг тунхаглаж, анхдугаар Үндсэн хуулиа баталсан 101 жилийн ой тохиож байгаатай холбогдуулан тухайн үеийн гэрэл зургуудыг МУБИС-ийн Түүхийн тэнхимийн багш, доктор, дэд профессор Ч.Болдбаатарын тайлбарласнаар хүргэж байна.
Энэ зураг “Монгол Улсын Үндсэн хуулийн төслийг боловсруулах комиссын гишүүдийн авхуулсан зураг” гэдэг тайлбартайгаар олон нийтийн сүлжээнд нэлээд тархсан. Энэ зурагт байгаа хүмүүс яг үндсэн комисс биш. Харин Засгийн газрын зохих нөлөө бүхий албан тушаалтнууд сууж байгаа гэрэл зураг. Тэднээс гурван хүн нь Үндсэн хуулийн төсөл боловсруулах комисст албан ёсны баримтаар томилогдсон. Бидний таамаглаж байгаагаар 1924 оны аравдугаар сар орчмын зураг гэж үзэж байгаа. Энэ зурагт Б.Цэрэндорж гуайн ард талд Богд гэгээн, Эх дагина хоёрын хөрөг зургийг залсан. Түүний баруун дээд талын хананд Монгол Улсын тухайн үеийн газрын зургийг залсан харагдаж байгаа нь сонирхолтой гэрэл зураг.
Зүүн талаас нь тайлбарлая.
Хамгийн зүүн талд нь Пётр Васильевич Всевятский гэж хүн байна. Энэ үедээ тэрээр 40 настай, Засгийн газрын хуулийн зөвлөхөөр ажиллаж байсан Орос хүн. Монгол Улсын Үндсэн хуулийн төслийг боловсруулахад голлох үүрэгтэй оролцсон хүмүүсийн нэг яах аргагүй мөн. Дараагийн хүн нь бидний сайн мэддэг ардын Хатанбаатар Магсаржав гэдэг хүн. 1912 онд Ховдыг чөлөөлөх дайнд оролцож, гавьяа байгуулсан учраас Хатанбаатар гэдэг цол авсан цэргийн жанжин. 1923 оноос Цэргийн яамны дэд сайд, сайдаар ажилласан. 1928 онд нас барсан. Тэр үедээ 46 настай байсан гэдэг. Хатанбаатар Магсаржавын цаад этгээдэд сууж байгаа хүн бол Элбэгдорж Ринчино гээд Засгийн газрын Үндсэн хууль боловсруулах комиссын гишүүнээр ажиллаж байсан буриад хүн. Энэ хүн 36 орчим настай байсан. Засгийн газарт зөвлөх, Бүх зөвлөлийн тэргүүлэгчээр ажиллаж байсан. МАН-ын Төв хорооны тэргүүлэгч байсан хүн. Ринчиногийн Үндсэн хуульд гаргасан байр суурь бол нэг шаттай хурлын байгууллага байгуулах нь зүйтэй гэж байсан.
Голынх нь Ерөнхий сайд Цэрэндоржийн хөрөг байна. Цэрэндорж гуай 1923 оноос Монгол Улсын Гадаад явдлын яамны эрхэлсэн түшмэл, тэргүүн сайд, Ерөнхий сайдаар 1928 хүртэл ажилласан. Үндсэн хуулийн төсөл боловсруулах комиссыг ахалж байсан хүн. Тухайн үедээ манай нам, засгийн удирдагч дотроос хамгийн ахмад нь буюу 56 настай байсан. Үндсэн хуулийг зүйл бүрээр нь тайлбарлаж, голлож ярьсан хүн бол Цэрэндорж гуай. Өөрөөр хэлбэл, Үндсэн хуулийн эх баригч гэж хэлж болно.
Дараагийн сууж байгаа хүн бол Агданбуугийн Амар буюу Ханд вангийн хошууных юм. 1913 онд Гадаад явдлын яаманд ирж ажиллаад, ардын засгийн жилүүдэд Ерөнхий сайдын жинхэнэ орлогч, Аж ахуйн яамны сайдаар ажиллаж байсан.
Наад талын хүн Сэрийн Чойжолов буюу Нацов юм. Монголд ажиллаж байгаад Тува руу очиж ажиллаж байсан хувьсгалч, буриад гаралтай. 1926 онд Бүгд Найрамдах Тува улс Үндсэн хуулиа баталсан. Тэр Үндсэн хууль манай 1924 оны Үндсэн хуультай үг үсгийн зөрүүгүй адилхан байдаг.
Улсын Анхдугаар хурал намын төв хорооны нэгдүгээр давхарт төв клубийн байранд болсон. Энэ газар нь одоогийн Улаанбаатар зочид буудлын суурь юм. Улаанбаатар зочид буудлын суурин дээр хоёр давхар барилга байсан. Нэг нь 1909 онд баригдсан Самдаа амбаны барилга байгаа. Энэ барилгад 1921 оны долоодугаар сарын 10-нд ардын төр засаг, намын төв хороо цуг байрласан. Түүнчлэн, Улаанбулан гэх өрөөнд хуралдсан гэж хуралд оролцсон хүмүүсийн дурсамж тэмдэглэлд тэмдэглэсэн байдаг. Тус танхимыг Ленин, Сүхбаатарын хөрөг, эвтэй дөрвөн амьтан, улаан, шар өнгийн давуун дээр янз бүрийн үг, үсэг бичиж хана, туургаа чимэглэсэн. Тухайн үед модон сандал дээр сууж хуралдсан. Улсын анхдугаар Их хурлын зургийг Орос зураач Мищенког урьж авхуулсан байдаг.
Харин энэ Улсын анхдугаар Их хурлын төлөөлөгчдийн зураг байна. Энэ хуралд тал бүрийн 97 төлөөлөгч сонгогдсоноос 77 нь ирж хурал хүчин төгөлдөр эхэлсэн. Ардын цэрэг хуралд баяр хүргэхээр ирсэн учраас бүх зочин, төлөөлөгч гарч, хүлээн авсан. Үүний дараа авхуулсан зураг. Энэ зургийг харвал 100 орчим хүний зураг байгаа. Зарим хүний зураг илүү тод томруун харагдана. Анхдугаар хуралд Буриад, Ордсоос, Баргаас, Хасгаас төлөөлөгчид ирж үг хэлсэн. Үүгээр зогсохгүй Төвөдийн төлөөлөгч болон Зөвлөлтийн төлөөлөгч Юдин үг хэлсэн. Нарийн ажиглавал энэ зурагт хурандаа, археологич П.К.Козлов бий. Мөн хамгийн сонирхолтой нь Д.Нацагдорж бий. Тэрээр Засгийн газрын нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан үе. Д.Нацагдорж гуай Улсын анхдугаар Их хурлаас баталсан Үндсэн хуулийн эхийг нь гараараа Дашням гүний хамт бичиж үлдээсэн. Улсын анхдугаар Их хуралд оролцсон хүмүүст таних тэмдэг болгож зүүн энгэрт нь улаан өнгийн цэцэг маягийн зүйл өгч байсныг зургаас харж болно. Мөн Сүхбаатарын гэргий байсан Янжмаа гуай нам, эвлэлийн эмэгтэй гишүүдийн нэрийн өмнөөс баяр хүргэж үг хэлсэн.
Анхдугаар Их хурал хуралдаж дуусаад зургаан бүлэг 50 зүйлтэй Үндсэн хууль баталсан. Энэ хуульд УИХ-ын чөлөөт цагт улсын Бага хурал төрийн эрхийг барина. Улсын Бага хурал нь 30 гишүүнтэй байна гээд Анхдугаар их хурлаар гишүүдээ сонгосон. Дээрх зурагт сонгогдсон 30 гишүүн байна. Энэ зургийн голд байгаа таван хүний талаар ярья. Улсын Бага хурлын тэргүүлэгч таван хүнийг сонгосон. Тэргүүлэгчдийн даргаар Өвөрхангай аймгийн Арвайхээрийн уугуул Д. Гэндэн гуай сонгогдсон. Тэргүүлэгч гишүүдээр МАН-ын төв хорооны дарга Ц.Дамбадорж, Ерөнхий сайд Б.Цэрэндорж, Богд хан уулын аймгийн Дэлгэрцогт уулын хошууны төлөөлөгч Ж.Дангаа сонгогдсон. Мөн Ламжав гуай нарийн бичгийн даргаар ажилласан.
Түүнчлэн, тус түүхэн өдөр авхуулсан зургуудаас хавсаргалаа.
