УИХ-ын дэд дарга Х.Булгантуяагийн гаргасан Цэцийн гишүүн О.Мөнхсайханаас татгалзах хүсэлтийг Цэцийн бүрэлдэхүүн хэлэлцэж, магадлал танилцууллаа. Тус магадлалд УИХ-ын дэд дарга Х.Булгантуяа гишүүн хүсэлтийг хүлээн авах боломжгүй гэж үзжээ.
Үндсэн хуулийн Цэцийн маргаан хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 22 дугаар зүйлд зааснаар:
Цэцийн гишүүнийг энэ хуульд зааснаас өөр үндэслэлээр маргаан хянан шийдвэрлэх ажиллагаанаас татгалзан гаргаж үл болно.
2.Т өвийг сахих зарчмыг хангах үүднээс Цэцийн гишүүн дараах үндэслэл байвал маргаан хянан шийдвэрлэх ажиллагаанаас татгалзан гарна гэж заажээ.
Мөн хуралдаан даргалагч хуралдааныг 09:30-12:30, 13:30-17:30 цаг хүртэл хуралдуулна, шаардлагатай бол хуралдааныг сунгана гэлээ.
Мөн УИХ-ыг төлөөлж 18 итгэмжлэгдсөн төлөөлөгч ирсэн учраас бүгдийг нь яриулах боломжгүй. Тиймээс төлөөлж үг хэлүүлэх, яриулах ёстой гэлээ. УИХ-ын дэд дарга Х.Булгантуяа дахин нотлох баримт байгаа гээд түүнийг төлөөлж УИХ-ын гишүүн Х.Баасанжаргал танилцууллаа. Хуралдаан даргалагч, Цэцийн дарга Г.Баясгалан хэн нэгний эрхийг хязгаарлахгүй, тийм эрх ч байхгүй. Харин хуралдааны дэгийг баримталж, хуралдааныг хэвийн явуулах ёстой гэлээ.
УИХ-ын гишүүн Х.Баасанжаргал “Бидэнд хэд хэдэн хүсэлт, гомдол байна. Өглөө УИХ-ын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчийн нэрсийг дурдсангүй. Нэмж дурдуулаад хуралдаанд оролцуулах хүсэлтэй байна. Нэр нь дурдагдаагүй УИХ-ын гишүүн Ц.Идэрбат, Б.Баярбаатар, Ц.Даваасүрэн, Э.Болормаа, Энхнасан нарын нэрийг дурдсангүй. УИХ-ын гишүүн П.Сайнзориг, Ц.Сандаг-Очир нарыг гэрчээр дуудсан асуудалд гомдол гаргаж байна. Энэ хүмүүсийг итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчөөр томилсон. Гэтэл Цэцийн тогтоолоор гэрчээр дуудсан гэлээ. Энэ тогтоолыг хүлээж аваагүй учраас тогтоолд гомдол гаргаж байна. Энэ гомдолтой холбоотой нэг баримт байна. Энэ нь Үндсэн хуулийн цэцээс П.Сайнзориг гишүүнд аравдугаар сарын 21-нд илгээсэн ч мэдэгдэл дээрээ 22-ны он сартай байсан. Өөрөөр хэлбэл, аравдугаар сарын 21-нд ирүүлсэн мэдэгдэл 22-ны он сартай байсан. П.Сайнзориг, Ц.Сандаг-Очир нар уг шийдвэр гаргахад шууд оролцсон. Ерөнхий сайдыг огцруулах бичигт нийт 54 УИХ-ын гишүүн гарын үсэг зурсан. Яагаад энэ хоёр хүнийг гэрчээр оролцуулж байгаа вэ. Энэ хоёр хүн энэ шийдвэрт биеэр оролцсон учраас гэрчээр оролцох боломжгүй гэж үзэж байна. Тиймээс Цэц магадлал, тогтоол дээрээ энэ үйл баримтыг дурдах хүсэлт тавьж байна. Цэцийн дарга Г.Баясгалан УИХ-ын гишүүн П.Сайнзориг, Ц.Сандаг-Очир нарыг төлөөлж Х.Баасанжаргал гишүүн гомдол гаргаж болохгүй гэдгийг хэллээ.
Харин Х.Баасанжаргал гишүүн “Хуульд зааснаар гэрчүүд өөрсдийгөө төлөөлж гомдол гаргаж болохгүй учраас УИХ-ын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч учраас төлөөлж гомдол гаргаж байна. Ерөнхий сайд Г.Занданшатарыг огцруулсан УИХ-ын тогтоол, УИХ-ын дэд дарга Х.Булгантуяатай холбоотой гомдол, УИХ-ын үйл ажиллагаа гэсэн гурван асуудлыг нэгтгэсэн Үндсэн хуулийн цэцийн тогтоолд гомдол гаргасан. Гэхдээ өнөөдөр ч гомдлын хариу ирээгүй учраас хуралдаанд танилцуулж байна. Цэцийн процессын ажиллагаатай холбоотой гомдлыг Цэц Бага суудлын хуралдаанаар хэлэлцсэн байх ёстой. Тиймээс үүнтэй холбоотой тайлбар, үндэслэлийг гаргаж өгөхийг хүсэж байна. Дөрөв дэх нь маргааныг тусгаарлах хүсэлт гаргаж байна. УИХ-ын дэд дарга Х.Булгантуяагийн даргалсан хуралдааны тогтоол шийдвэр аравдугаар сарын 16-нд гараагүй байхад Цэц маргаан үүсгэсэн. Тиймээс хэргийг тусгаарлаж шийдвэрлэж өгөх хүсэлт гаргаж байна.
Мөн УИХ-ын дэд дарга Х.Булгантуяа өөрөө нэхэмжлэгчээр татагдсан тул Хуралдаан даргалагч Г.Баясгалан “Хуралдаанд оролцож ирсэн хүмүүсийг хуралд оруулдаггүй. Х.Баасанжаргал гишүүний таван гишүүн УИХ-ын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчөөр байгаа. Нэг хүн гэрч болон итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчөөр оруулах ямар ч боломжгүй. Цэцийн тогтоолыг аравдугаар сарын 20-нд гаргасан. Энэ хүмүүсээс гэрчээр асуух зүйл байсан учраас Цэц гэрчээр дуудсан. Чуулганд оролцсон тухай асуудал биш юм. Тиймээс энэ хүнийг гэрчээр оролцуулж байгаа нь буруу, зөв гэж хэлдэггүй. Гэрчээр асуусан бол хариулаад явах үүрэгтэй. Эхэлж гэрчээр оролцуулах мэдэгдэл гараад, итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчөөр оролцуулах хүсэлт өчигдөр ажил тарсны дараа ирсэн учраас бүртгэгдээгүй. Өнөөдөр 08:30 цагт бүртгэгдээгүй. Тиймээс УИХ-ын гишүүн П.Сайнзориг, Ц.Сандаг-Очир нар УИХ-ын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчөөр бус гэрчээр оролцоно. Хуралдаан товлогдсоны дараа ирүүлсэн бүх гомдлыг хуралдаанаараа хэлэлцэн шийдвэр гаргана. Энэ асуудлуудыг тусгаарлах ямар ч боломжгүй. Эхнээс нь дуустал бүх процессыг өнөөдөр ярина. Тиймээс хуралдааны явцад яриад явах учраас тусгаарлах боломжгүй гэж үзэж нэгтгэсэн. УИХ-ын дэд даргын хүсэлтийг хангана. Та албан тушаалтны зүгээс хууль зөрчсөн гэж ирсэн учраас хэдэн ч удаа үг хэлж болно. Өөрийнхөө асуудал дээр төвлөрөөд явах нь зүйн хэрэг” гэлээ. Нэхэмжлэгч талаас ЗГХЭГ-ын дарга С.Бямбацогт шинэ нотлох баримт байгаа гэдгийг хэллээ.
Тэрээр “УИХ давуу эрхтэй Засгийн газар дутуу эрхтэй гэсэн зүйл байхгүй. Үндсэн хууль зөрчсөн саналын томъёоллоор санал хураасан, 19 гишүүн хуралд оролцоогүй, УИХ-ын гишүүдийн ярилцлагын дүрс бичлэгийг нотлох баримтаар өгч байна. Засгийн газрын талаас үг хэлэх минутаас хасахгүй байх хүсэлт тавьж байна. Хуралдаа хоцорч ирчихээд нэр дурдсангүй гэж байгаа нь зохисгүй” гэлээ.
Цэцийн дарга Г.Баясгалан “Х.Булгантуяа гишүүн өөрийнхөө өмнөөс хүсэлт гаргах эрхтэй” гэв.
УИХ-ын дэд дарга Х.Булгантуяа “Мэргэшсэн өмгөөлөгчөөр хангах хүсэлт тавьж байна. Нэгэнт УИХ 71 дэмжсэн шийдвэрээ хамгаалах үүрэгтэй. Би хурал даргалаад Үндсэн хууль зөрчсөн гэж хэрэгт татагдсан учраас өмгөөлөгч авах эрхтэй байх. Би хуульч хүн биш. Нэг хүн 71 гишүүнийг төлөөлж ярих боломжгүй. Нотлох баримтыг өгнө. Манай Г.Тэмүүлэн гишүүн нэг хүсэлтэй байгаа. Цэцийн дарга Г.Баясгалан “Х.Булгантуяаг тайлбар гаргах бичгийг энэ сарын 16-нд явуулж, 20-ны дотор тайлбар ирүүлэхийг хүссэн ч өнөөдөр болтол тайлбар ирээгүй. Таны өмгөөлөгч энд байхгүй бол асуудал үүснэ” гэлээ.
УИХ-ын гишүүн Г.Тэмүүлэн “Хуралдааныг хойшлуулах хүсэлт гаргаж байна. Цэцийн маргааны бүрэн гүйцэд шийдвэрлэх хүрээнд оролцогч талуудын эрхийг хангах шаардлагатай байна. Цэцийн их суудлын хуралдааныг гурав хоногт зарлан хуралдуулсан нь хууль зөрчиж байна. Цэцийн үйл ажиллагааны үндсэн зарчим хууль дээдлэх. Энэ хуралд бэлтгэх процесс зөрчигдөж байна. Эрх тэгш байдлыг Цэцийн хуралдаанаар хангах ёстой. Бэлтгэл ажлаа хангаж байж асуудлыг үнэн зөв шийдвэрлэх нөхцөл бүрдэнэ. Хуралдаанд бэлтгэх ажлыг 30 хоногт хангах, шаардлагатай бол 30 хоног сунгаж болно гэж хуульд заасан. Гэтэл 3 хоногт Их суудлын хуралдааныг зарласан нь хуулийн энэ бүх заалтыг зөрчиж байна. Тиймээс энэ хуралдааныг хойшлуулах хүсэлтийг миний бие болон УИХ-ын гишүүн Н.Номтойбаяр нар гаргаж байна. Онц болон дайны байдал зарласан эсвэл цэрэг хөдөлгөх нөхцөл үүссэн үед Цэцийн Их суудлын хуралдааныг зарлан хуралдуулдаг. Тиймээс хуралдааны тов зарласан шийдвэрээ эргэж харах хүсэлт гаргаж байна” гэлээ.
Цэцийн дарга Г.Баясгалан “Юу хийх гэж яах гэж хуралдааныг хойшлуулах гэж байгаагаа хэлсэнгүй. Зөвхөн Цэц хууль зөрчиж хуралдаан зарласан гэж байна. Хуралдааны өмнө ийм зүйл маш их явсан. Энэ бол Цэцэд нөлөөлөх үлдэл шүү. Үүнийг хүндрүүлж явбал асуудалтай. Цэцийн тогтоолд нэг бүрчлэн дурдсан байгаа. Баримтаа гаргаж өгөх адил тэгш боломж олгосон. Тухайлбал, УИХ-ын дэд дарга Х.Булгантуяаг тайлбар гаргах албан бичиг хүргүүлсэн боловч хариу ирүүлээгүй байна. Цэцийн үүрэг бол талуудад адил тэгш боломж олгох. УИХ-ын зүгээс холбогдох тайлбар ирүүлээгүй бол Засгийн газраас ирүүлсэн. Хуралданы бэлтгэл ажиллагааг 30 хоногийн дотор хийх ёстой. 30 хоногт биш. Бид 3 хоногт бэлтгэл ажлыг хангасан гэж үзсэн. Өөр хүсэлт гаргах хүн байна уу. Г.Тэмүүлэн гишүүн хойшлуулах хүсэлтээс гадна өөр хүсэлт байгаа юм уу. Маргааныг урьдчилан шалгасан Цэцийн гишүүн О.Мөнхсайханы илтгэлийг сонсъё” гэв.
Нэмэлт 10.20 цаг: Үндсэн хуулийн цэцийн бүрэлдэхүүн Х.Булгантуяагийн хүсэлтийг хүлээн авахаас татгалзаж, хэлэлцэх асуудалдаа орлоо.
09.30 цаг: УИХ-ын дэд дарга Х.Булгантуяа Цэцийн гишүүн О.Мөнхсайханаас татгалзах хүсэлт гаргалаа
Үндсэн хуулийн цэцийн Их суудлын хуралдаанаар Ерөнхий сайдыг огцруулсан УИХ-ын тогтоол, УИХ-ын дэд дарга Х.Булгантуяагийн үйл ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн, эсэх маргааныг хянан хэлэлцэж эхэллээ.
Их суудлын хуралдаанд Цэцийн есөн гишүүн бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ оролцож, хуралдааныг Цэцийн дарга Г.Баясгалан даргалж байна. Нэхэмжлэгч буюу Монгол Улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатарыг төлөөлж ЗГХЭГ-ын дарга С.Бямбацогт, ЗГХЭГ-ын дэд дарга Д.Цолмон, ЗГХЭГ-ын Тэргүүн дэд дарга Д.Мөнх-Эрдэнэ, Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Н.Лүндэндорж оролцож байгаа бол гэрчээр УИХ-ын Тамгын газрын дарга Б.Баасандорж, шинжээчээр хуульч О.Машбат нар иржээ.
Харин УИХ-ыг төлөөлж УИХ-ын гишүүн П.Сайнзориг, Х.Баасанжаргал, Г.Тэмүүлэн, А.Ундраа, Ц.Сандаг-Очир, Н.Номтойбаяр, М.Мандхай С.Ганбаатар Ч.Номин, Ц.Идэрбат, Б.Баярбаатар нар оролцож байна.
Хуралдааны эхэнд маргагч талуудаас Цэцийн есөн гишүүнээс татгалзах үндэслэл байгаа, эсэх талаар тодруулахад УИХ-ын дэд дарга Х.Булгантуяа Цэцийн гишүүн О.Мөнхсайханаас татгалзах хүсэлтээ байгаагаа уншиж танилцуулсан.
Энэ үеэр УИХ-ын гишүүн П.Сайнзориг УИХ-ын дэд дарга Х.Булгантуяагийн өмнөөс тайлбар хийх гэж хоёр удаа оролдсон. Тиймээс хуралдааны дэгийг зөрчсөн, зөвхөн УИХ-ын гишүүн Х.Булгантуяа өөрөө хүсэлтээ хэлэх ёстой гээд дахин дур зоргоороо яривал хуралдаанаас гаргана гэдгийг хуралдаан даргалагч Г.Баясгалан санууллаа.
Мөн ЗГХЭГ-ын дарга С.Бямбацогт “цаг дууслаа” хэмээн хэлэхэд хуралдаан даргалагчийн зөвшөөрөлгүй зааланд ярихыг хориглож, талуудыг хуралдааны дэг сахихыг анхааруулав.
УИХ-ын дэд дарга Х.Булгантуяа Цэцийн гишүүн О.Мөнхсайханыг ашиг сонирхлын зөрчилтэй хэмээн үзэж, татгалзан гаргах хүсэлтээ уншиж танилцуулаад, Цэцийн гишүүдэд холбогдох баримтыг өгсөн. Х.Булгантуяа гишүүний хүсэлтийг хэлэлцэхээр Цэцийн гишүүд бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ хуралдааны танхимаас гарч, зөвлөлдөх тасалгаанд шилжлээ.
Цэцийн гишүүнээс дараах үндэслэлээр татгалзах санал гаргана гэж хуульд заажээ. Үүнд:
Цэцийн гишүүнийг энэ хуульд зааснаас өөр үндэслэлээр маргаан хянан шийдвэрлэх ажиллагаанаас татгалзан гаргаж үл болно.
Төвийг сахих зарчмыг хангах үүднээс Цэцийн гишүүн дараах үндэслэл байвал маргаан хянан шийдвэрлэх ажиллагаанаас татгалзан гарна:
1/хянан хэлэлцэж байгаа асуудлыг урьд өмнө шүүхийн болон захиргааны журмаар хянан шийдвэрлэхэд оролцож байснаас хойш 2 жил өнгөрөөгүй бол;
2/маргагч талууд, тэдгээрийн төлөөлөгчидтэй ойрын төрөл садан бол;
