Монголын парламент Үндсэн хуулийн бус аргаар Ерөнхий сайдаа огцрууллаа гэдгийг УИХ-ын гишүүд болон хуульчид, Үндсэн хууль батлагчид хэлж байна.
УИХ-ын чуулганы баасан гарагийн нэгдсэн хуралдаанаар Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл явц, санал хураалтыг хууль зүйн үүднээс шинжилбэл процедурын ноцтой зөрчил гарчээ. Хууль зөрчиж, Засгийн газрыг огцруулсан бол уг шийдвэр нь өөрөө хүчингүй болох үндэслэлтэй. Үндсэн хуулиар тогтоосон цаг хугацааны шахалт нэрийн дор яаран сандран алх цохиж, Засгийн газрын хувь заяаг шийдэхдээ УИХ-ын дэд дарга Х.Булгантуяа хуулийн олон хил, хязгаарыг давж гишгэлээ. Зөрчлүүдийг эхнээс нь дурдъя.
Чуулганы хуралдаан ирц бүрдүүлэхээсээ эхлээд хууль зөрчсөн.Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн 12.1-т зааснаар УИХ-ын нэгдсэн хуралдаан нь нийт гишүүний олонх хүрэлцэн ирснээр хүчинтэйд тооцогдоно. Өөрөөр хэлбэл ирц бүрдэнэ. Пүрэв гарагт ирц бүрдээгүйгээс хуралдаан эхлэх боломжгүй болсныг олон нийт харсан. Тиймээс маргааш нь буюу баасан гарагт өмнөх өдрийн хуралдааныг "үргэлжилж байна" гэж үзэх ямар ч хууль зүйн боломжгүй. Ирцгүй хуралдаан бол хуралдаан биш юм. Гэтэл УИХ-ын баасан гарагийн хуралдааны ирцийг хууль бусаар "бүрдүүлсэн". УИХ-ын чуулганы пүрэв, баасан гарагийн хуралдаан нь тусдаа, бие даасан хуралдаанууд. Пүрэв гарагийн хуралдаан ирцгүйн улмаас эхэлж чадаагүй бол тэр өдрийн хуралдаан болоогүйд тооцогдож, өндөрлөнө. Иймээс баасан гарагт хуралдаан эхлэхдээ заавал шинээр ирцээ бүртгэж, хуралдаан эхлэх хууль ёсны нөхцөлийг хангах ёстой байв. УИХ-ын дэд дарга Х.Булгантуяа "Өчигдрийн ирц дээрээс үргэлжилнэ" гэж үзсэн нь Дэгийн тухай хуулийг зөрчсөн үйлдэл юм. Нэгэнт эхлээгүй хуралдааныг үргэлжлүүлэх боломжгүй нь энгийн логик. Пүрэв гарагт хуралдааны ирц бүрдээгүй байхад түүнийг "24 цаг үргэлжилсэн" гэж тооцож, маргааш нь тэрхүү хүчингүй байдал дээрээ тулгуурлан санал хураалт явуулсан нь хуулийг илтэд гуйвуулж буй үйлдэл болно. Хуулийн дагуу бол баасан гарагт шинээр ирц бүртгээгүй тул хуралдаан хууль ёсоор эхлээгүй гэсэн үг. Хууль ёсоор эхлээгүй хуралдаанаас гарсан ямар ч санал хураалт, тэр дундаа Засгийн газрыг огцруулах амин чухал шийдвэр хүчингүй гэсэн үг. Дэгийн тухай хуулийн 14.2-т "Санал хураалт явуулах үед энэ хуулийн 12.1-д заасан ирц хүрээгүй бол тухайн асуудлыг хойшлуулж, ирц бүрдсэн үед санал хураалт явуулна" гэж заасан. Энэ нь санал хураах мөчид ирц заавал бүрдсэн байх ёстойг ямар ч хоёрдмол утгагүйгээр заасан байна. Цэц энэ процедурыг илт хууль бус гэж үзэж, УИХ-ын тогтоолыг хүчингүй болгох магадлал маш өндөр. Парламентын хуралдааны дэг, журам нь зүгээр нэг хэлбэрийн төдий зүйл биш, ард түмний засаглах эрхийг төлөөлөн хэрэгжүүлж буй УИХ-ын шийдвэр хууль ёсны, хүчин төгөлдөр байхын суурь баталгаа гэж үздэг. Ерөнхий сайдыг огцруулах асуудлыг хэлэлцсэн хуралдаан дээрх зарчмыг бүхэлд нь үгүйсгэсэн, хууль бус үйлдэл болжээ.
Хоёрт, Засгийн газрыг огцруулах асуудлыг УИХ-ын чуулганы хуралдаанаар хэлэлцэн шийдвэрлэхдээ Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны саналын томъёоллоор санал хураалт явуулсан нь Үндсэн хуулийн зөрчил юм. Ерөнхий сайдыг огцруулах гэж улайрсан хэсэг бүлэг гишүүдийн үйлдэл ийм хууль бус алхам руу явах вий, Үндсэн хуулийн хилийг давчих вий гэдгийг пүрэв гарагаас эхлэн хуульчид, эрүүл, зөв хандлагатай хүн бүхэн сануулж байсан юм. Байнгын хорооны хуралдаан эхнээсээ хэт нэг талыг барьсан байдалтай болж, "Ерөнхий сайдыг огцруулъя" гэж нэр бүхий гишүүдийн өргөн барьсан саналаар бус өөр томъёоллоор санал хураасан нь Үндсэн хууль зөрчиж байгааг С.Бямбацогт, Н.Учрал нарын гишүүд албан ёсоор мэдэгдсэн. Харамсалтай нь ийм зөрчлийг санаатайгаар үйлдсэн. 2019 онд Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр УИХ Ерөнхий сайдыг огцруулах асуудлыг хэлэлцэхдээ Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны саналыг нэгдсэн хуралдаанд зөвхөн танилцуулж, сонсоно гэдэг заалт оруулсан. Гэтэл Х.Булгантуяа дарга байнгын хорооны саналын томъёоллоор УИХ-ын нэгдсэн чуулган дээр санал хураалт явуулж Үндсэн хуулийг ноцтой зөрчив.
Энэ талаар академич С.Нарангэрэл "УИХ Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны томьёоллоор санал хураалт хийлгэвэл маш ойлгомжгүй, эргэлзээтэй байдал үүсэж болзошгүй. Өөрөөр хэлбэл байнгын хорооны дэмжээгүй саналыг дэмжье гэсэн маягийн нэн ойлгомжгүй Үндсэн хуулийн зөрчилдөөнтэй томьёоллоор санал хураалт хийгдэх болно шүү дээ. УИХ-ын гишүүд маш нухацтай хандахгүй бол энэ нь “төрийн эргэлт” болчихож магадгүй шүү. Үндсэн хуулийн 3 дугаар зүйлийн хоёр дахь хэсэгт “Төрийн эрх мэдлийг хууль бусаар авах, авахаар завдахыг хориглоно” гэж заасан. Улсын Их Хурал Үндсэн хууль зөрчсөн томьёоллоор санал хураалт явуулсны үндсэн дээр Ерөнхий сайдыг огцруулж, шинэ Ерөнхий сайдыг томилоход хүрвэл нэг ёсондоо төрийн эрх мэдлийг хууль бусаар авсан асуудал болж хувирна" хэмээн пүрэв гарагт хэвлэлд өгсөн ярилцлагадаа анхааруулж байв.
Гавьяат хуульч, ҮХЦ-ийн дарга асан Н.Жанцан "Хэний талд ямар үр дүн гарахаас үл хамаарч зөвхөн Үндсэн хуулиа хатуу дагах ёстой. Тэгж байж бид Үндсэн хуулийн хямралаас сэргийлэх болно" гэж онцолсон нь Үндсэн хууль бусад хуулийг зөрчиж байгаад ч хамаагүй санасандаа хүрэх гэсэн улстөрчдийн улайрлыг хэлээд байж.
УИХ-ын гишүүн Ж.Баярмаа, Б.Түвшин зэрэг олон хууль тогтоогчид пүрэв гаргийн байнгын хорооны шийдвэр болон баасан гаргийн УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдааны санал хураалт хууль бус болсон талаар байр сууриа илэрхийлжээ. Эрх ашгийнхаа төлөө "Эцэг хууль"-д халдсан нь энэ УИХ төдийгүй парламентат ёсны цаашдын хүлээн зөвшөөрөгдөх чанар, дархлаа, төлөвшилд асар том ухралт, хор уршигтай үйлдэл боллоо.
