Бизнесийнхний эрх ашгийг хамгаалж ажилладаг МҮХАҮТ, Улаанбаатар худалдааны танхим, АНЧАМ зэрэг байгууллага хамтран мэдээлэл хийлээ. Тэд бизнес эрхлэгчид рүү халдахаа зогсоохыг шаардлаа.
МҮХАҮТ-ын ерөнхийлөгч Б.Лхагважав: Улс төрийн хямрал, зөрчилдөөн болохоор ААН-үүдийг том, жижиг, хүний, өөрийн гэхгүй барьж авч нүддэг, цоллодог, гүтгэж доромжилдог нь хэрээс хэтэрч байна. Улс төрийн институт хоорондын, ялангуяа нэг намын дотоод зөрчлийн асуудал буцаад төрийн институт хоорондын зөрчил болсон. Төрийн институт хоорондын зөрчил бол тэдний асуудал. Түүнээс биш татвар төлөөд Монгол Улсын 1.1 сая хүнийг ажлын байраар хангаад, ДНБ-ий 76-80 хувийг үйлдвэрлэдэг ААН, хувийн хэвшил, баялаг бүтээгч иргэдэд буруу байхгүй.
Хоёрдугаарт, институт хоорондын зөрчил хоёр зүйлээс үндэстэй байдаг. Хамгийн эхний асуудал бол улсын өмчийг улс төрийн эрх мэдэл олж авсан этгээдүүд түр зуур эзэмшдэг. Энэ нь үе солигдох эсвэл сонгуулиар солигдсоны дараа эзэмшил хоорондын зодоон явагдаж байгаа. Энэ бол манай Үндсэн хуулийн төрийн нийтийн хамааралтай өмчийг хуульчилж, хуулиар хамгаалаагүй 30 жил явсны сөрөг үр дагавар. Төрийн өмчийн хууль нь өөрийн өмчийг хамгаалдаг хууль болохоос нийтийн хамааралтай өмчийг огт хамгаалдаггүй. Хоёрт нь улсын нийтийн санхүү төрөөс өөрөөс нь Үндсэн хуулиар хамгаалагдаагүй. Манайх тийм бүтэц байдаггүйг далимдуулж эрх мэдэл олж авсан хүмүүс нийтийн санхүүг өөрсдийн юм шиг загнаж, татвар төлөгчдийн мөнгийг дураараа үрж болно гэдэг асуудал даамжирсаар байгаад ийм үр дүнд хүрч байна. Үүнийг зохицуулдаг том байгууллага өнөөдөр унтаж байна. Энэ бол Үндсэн хуулийн цэц. Хэрэв УИХ, Засгийн газартай, Ерөнхийлөгч бусад институттэй зөрчилдсөн бол цэцэд мэдээлэл өгдөг. Цэц ажлаа хийх хэрэгтэй байна. УИХ-ын дарга, Ерөнхий сайд ч бай үйл ажиллагаа, ёс суртахуун нь Үндсэн хууль зөрчсөн асуудал байдаг бол цэц рүү асуудлаа тавиач ээ. Цэц бол долоон хоногийн дотор үүнийг шийдэх үүрэгтэй. Институт хоорондын зөрчлийг шийдэх ёстой шүүх нь ажиллахгүй, шүүхээ ашиглахгүй, хэрүүл, уруулаар Монголын нийгмийг хямраагаад байна. Энэ хэрүүлдээ бүх ААН, иргэдийг татан оролцуулах, нийгмийн замбараагүй байдлыг бий болгож хэдэн нөхөд улс төрийн олз хайгаад, цаашлаад Монгол Улсын тусгаар тогтнолд сөргөөр нөлөөлөх үйл явц хэрээс хэтэрсэн байгаа учраас манай холбоонууд мэдэгдлийг хийж байна.
Европын холбооны 27 улсын 60 гаруй хөрөнгө оруулагчид Монгол Улсад аравдугаар сарын 15-16-нд ирэх гээд байна. Гэтэл манай засаг төрийн байгаа байдал энэ. Гэхдээ хөрөнгө оруулагчид тухайн улсын хувийн компаниудын засаглал, хөгжил хэр зэрэг байгаад найддаг. Манай хувийн компаниуд 30 жилийн хугацаанд хөрөнгө оруулагчидтай харилцан ашигтай ажиллах соёлд суралцсан. Газрын хэвлийн баялгийн үндсэн эрх нь төрд байдаг учраас баталгаагүй гээд бага зэрэг хойшоо суудаг. Бизнест хамгийн чухал нь Татварын багц хууль байдаг. Энэ төсвийн дараа орох гээд хүлээгдэж байна. Мөн Хөрөнгө оруулалт, Эдийн засгийн эрх чөлөө, Арилжааны хууль орж ирж байгаа. Энэ гол хуулиуд хэлэлцэгдэх гэж байхад зогсонги байдалтай. Үүнээс болоод эдийн засаг зогсох, сааруулах, гадаад, дотоодын хөрөнгө оруулалтыг хойш нь татах байдал руу ороод байна. Иймээс үүнийг хурдан шийдвэрлэж төр нь төрөөрөө, эдийн засаг нь эдийн засгаараа явъя гэдэг асуудлыг тавьж байгаа.
Өнгөрсөн 35 жилийн хугацаанд хувийн хэвшлийн бүтээн байгуулалт нүдэнд илхэн байгаа. Харин төрийн амалсан маш олон төсөл хөтөлбөр ТЭЗҮ дээрээ гацаад 3D макеттай сууж байна.
Г.Эрдэнэтуяа
Уул уурхайн үндэсний ассоциацийн гүйцэтгэх захирал Г.Эрдэнэтуяа: Эдийн засгийн тулгуур болсон уул уурхайн салбар улстөржилтийн гол бай болж сүүлийн 20 гаруй жил явж байна. Цаашдаа улс төрийн намууд парламентын засаглалыг сулруулах, ялангуяа Засгийн газраас гаргаж байгаа шийдвэрийг буруу ташаа мэдээллээр иргэдэд түгээхээ зогсоохыг шаардаж байна. Сөрөг үр дагавар нь үргэлжлэхдээ 5-10 жил хөгжлөөсөө ухардаг. Ялангуяа эрдэс баялгийн салбарт дам үр өгөөжөөр нийт төсвийн 50-60 хувь нь явж байдаг. Хэдэн мянган бизнес эрхлэгч, шударгаар татвараа төлж байгаа хүмүүсийн цаана үүний цаана явна. Нүүрсний хулгай бол энэ салбарын асуудалд ямар ч хамаагүй. Үүнд хэдэн мянган уурхайчдын эрх ашиг яригдаж байна. Ажлын байрандаа аливаа зүйлд санаа зовохгүйгээр ажил эрхлэх боломж нь ч байхгүй болж байна. Нийгэмд уурхайчид, уул уурхайн компани гэхээр хулгайчид юм шиг сөрөг мэдээллийг жинхэнэ хулгайчид тарааж байгаад харамсаж байна. Нүүрсний хулгайг энэ салбараас салгаж ойлгох хэрэгтэй. Цаашдаа төсвийн захиран зарцуулалтыг хувийн хэвшлүүд өөрсдөө татвар төлж байгаа болохоор хянаж, шалгаж, дуу хоолойгоо гаргах шаардлагатай. Ямар ч хяналтгүй, иргэдийн дуу хоолой байхгүй явсны үр дүнд өнөөдөр засаглалын хямрал бий болсон. Хулгай гэдэг төсөв болон төрийн өмчит компаниудад байдаг гэдгийг харлаа. Төрийн компаниудад үр ашигтай ажилладаггүй. Ашигтай компаниудыг тоолбол 10 хүрэхгүй. Өнөөдөр төрөөс хамааралтай компаниудаа ч тоолж чадахгүй байдалд ажиллаж байна. Сангийн яамнаас 300 гаруй, Үндэсний аудитын газраас 500 гаруй, Төрийн өмчийн бодлого зохицуулалтын газраас 600 гаруй гэдэг тоо гаргасан. Статистик тоо зөрлөө гэхэд хэдэн зуугаар зөрөх боломжгүй. Энэ үр ашиггүй өмчийн хэлбэрийг хувьчлах, нийгэмчлэх асуудлыг ярихаас илүү хувийн хэвшлийг хувьчилна, төрд авна гэдэг асуудал ярьдаг. Үүнийгээ иргэдэд Баялгийн санг бүрдүүлэх гэж байна гэж сайхан амлаж ярьдаг боловч төрд авсан компани болгон дампуурч байгааг бид харж байна.
Өнгөрсөн 35 жилийн хугацаанд хувийн хэвшлийн бүтээн байгуулалт нүдэнд илхэн байгаа. Харин төрийн амласан маш олон төсөл хөтөлбөр ТЭЗҮ дээрээ гацаад 3D макеттай сууж байна. Хэн нь хулгайлсан, олж ирсэн гэдэг үнэн мөнөө ярих цаг болсон.
Монгол дахь Америкийн худалдааны тэнхимийн гүйцэтгэх захирал О.Адъяа: Гадаад, дотоодын хөрөнгө оруулагчид төгс төгөлдөр зүйл хүсэхгүй байгаа юм. Тодорхой хуультай, хууль нь хэрэгждэг, Засгийн газар нь ойлгомжтой байгаач гэж хүсээд байна. Танай Засгийн газар өнөөдөр ярьсан зүйлээ маргааш өөрчлөгдөх юм гээд байгаа. Хувийн хэвшлийн амжилтын түүхийг нийтэд түгээн дэлгэрүүлмээр байна. Хувийн хэвшил улс орны эдийн засгийг авч явж байна.
Дараагийн асуудал бол Оюу толгойтой дүйцэхүйц хэмжээний дахиад төсөл хэрэгтэй байна. Үүнийг цаашдаа бий болгохгүй бол Оюутолгойгоо мэрсээр байгаад дуусгах нь. Талцал дээд цэгтээ хүрлээ. Бүх талаасаа хариуцлагатай баймаар байна.
Монголын хувийн хэвшил дотроосоо хамгийн том тавд орох MCS-ийг дурдаад хөрөнгийг нь хурааж авна гээд байна. Хэрэв хураавал дараа дараагийн компанийн өмчийг хураах ямар ч асуудалгүй болно.
Б.Гантулга
“CEO” клубын ерөнхийлөгч Б.Гантулга: Ер нь сүүлийн жилүүдэд Монголын нийгмийг социализм руу нь буцааж, бүх зүйлийг нийгэмчилнэ гээд хувийн хэвшил, үндэсний компаниуд руугаа халдаад байна. Өнөөдрийн нөхцөл байдалд гаднын хөрөнгө оруулагч гэж хэлж болох хүмүүс байхгүй болчихлоо. Хөрөнгийн биржид идэвхтэй арилжаанд орж байгаа гаднын хөрөнгө оруулагч 0.01 хувьд нь ч хүрэхгүй болсон. Ихэнх гадны хөрөнгө оруулагчдаа биднийг дээрэмдэх, шулах, хоосон үлдээх гэж байна гэсээр байгаад хөөгөөд явуулсан. Дараагийн алхам нь үндэсний компаниуд руугаа хандаад явж байна. Монголын хувийн хэвшил дотроосоо хамгийн том тавд орох MCS-ийг дурдаад хөрөнгийг нь хурааж авна гээд байна. Хэрэв хураавал дараа дараагийн компанийн өмчийг хураах ямар ч асуудалгүй болно. Энэ нь төрийн тогтолцоо буруу явж байгааг харуулна. Төрийн мафи эсвэл сендикат хэлбэр рүү орсон яваад байна.
Монголын сав баглаа үйлдвэрлэгчдийн нэгдсэн холбооны ерөнхийлөгч Б.Болдбаатар: Бизнесийг улс төрөөс салгах хууль эрх зүйн заалт хомс байна. Сүүлийн үед Мэргэжлийн нэгдсэн холбооны хуулийг өргөн барьсан. Уг хууль батлагдсан боловч хэрэгжих батламжгүй хууль гарсан. Худалдаа аж үйлдвэрийн танхимыг хуулийг өргөн барьсан ч батлахгүй байна. Энэ батлагдвал эрх баригчдад ашиггүй, ААН-үүд нэгдэн нийлнэ. Төрөөс зарлаж байгаа бүх тендер мэргэжлийн холбоогоор дамжиж явна гээд эрх баригчдад ашиггүй болохоор манай салбарын хуулиудыг баталсан ч чадамжгүй хууль баталдаг. Заримыг нь батлахгүй гацаадгаас болоод өнөөдрийн нөхцөл байдал үүсэж байна. Ер нь олон улсын жишиг бол ямар ч салбарын тендерийг салбарынх нь мэргэжлийн холбоогоор дамжуулаа өгөхөд хэл амгүй явдаг. Солонгос улсад барилгын тендер зарлахад барилгын нэгдсэн холбоонд нь өгдөг. Өөрсдөө чадах хэмжээгээрээ тендерийнхээ багтаамжийг авчихдаг, чадахгүй илүү гарсан хэсгийг нь олон улсад зарлачихдаг. Ийм жишгээр явахгүй бол хэдэн улстөрчид нь бизнесээс холдсон нэртэй боловч эхнэр, нөхөр, хүүхдийнхээ нэр дээр компаниа шилжүүлж бизнесээ хийсээр л байна. Тиймээс энэ нөхцөл байдлыг ялгасан эрх зүйн бичиг баримт хуулийг нь гаргаж өгөөд мэргэжлийн холбоо, танхимын салбар холбоодын чадамжийг нэмэгдүүлж байж үүний ард гарна.
