"Халзан бүрэгтэй" орд газрын ашиглалт, байгаль орчинд үзүүлэх сөрөг нөлөөлөл, эрсдэлийг нарийвчлан судлах ерөнхий хяналтын сонсгол болж байна. Сонсголд оролцохоор Ховд аймгаас 60 иргэн ирснийг даргалагч мэдээлж, иргэд үгээ  хэллээ.

Ховд аймгийн Мянгад сумын Чацарганат багийн малчин н.Оюунчимэг: Малчин бидний амьжиргааны гол эх үүсвэр болсон мал аж ахуйн салбар нь уул уурхайтай зэрэгцэн орших ямар ч боломжгүй гэж ойлгож байна. Ийм учир мал сүргээ маллаж амар тайван амьдрах үр хүүхдээ эрүүл саруул өсгөн хүмүүжүүлэх, эх орныхоо ирээдүйд итгэл төгс амьдармаар байна. Малчин бидний эрүүл, аюулгүй амьдрах эрх зөрчигдөж байна. Бид ургуулдаг хөрстэй, ундаалдаг рашаантай, сүү өргөж сүсэглэдэг хайрхантай, эрүүл аюулгүй орчинд тайван амьдармаар байгаа юм.

Ховд аймгийн Мянгад сумын Гахайт багийн малчин Ч.Алтангадас: Бид нутагтаа жаран, жарныг дамнан амьдарч ирсэн. Бидний өвөг дээдсийн цагаас ургийн гажигтай мал, хүнд гаж нөлөөтэй зүйлс, байгалийн ган, зуд тохиолдож байгаагүй.

“Халзан бүрэгтэй” ууланд үйл ажиллагаа явуулж эхэлснээс хойш дээр дурдсан ургийн гажигт нөлөөтэй, холбоотой зүйлс илэрсэн. Мөн тэр ууланд, нутагт байдаг аргал, янгир, шувууд дайжин алга болсон. Хулгана, зурам, оготно, могой, туулай үгүй болсон.

Ургийн гажигтай төлийг холбогдох байгууллагад нь хүргүүлэн өгсөн. Гэвч уран болон газрын ховор элементийн хор уршгийг нотлох лаборатори Монголд байхгүй гэж Мал эмнэлгийн хэлтсийн дарга нь тайлбарласан.

Тийм учраас “Халзан бүрэгтэй” ууланд олгосон газрын ховор элемент олборлох лицензийг цуцалж өгнө үү. Бид өөрсдийн нутаг усандаа энх, тунх амьдармаар байна. “Халзан бүрэгтэй” ууланд олгосон газрын ховор элемент олборлох лицензийг цуцлахгүй бол тэмцлийн хурц хэлбэрт шилжинэ.

Ховд аймгийн Мянгад сумын Гахайт багийн иргэн н.Мягмарсүрэн: Манай хотонд 2023 онд ургийн гажигтай төл гарсан. Өмнө нь ийм төл огт гарч байгаагүй. Энэ лицензийг цуцалж өгч ард түмнийг тайван амьдруулаач гэж хэлмээр байна.

Ховд аймгийн Мянгад сумын Мал эмнэлгийн тасагт төрийн, мэргэжлийн чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг н.Пүрэвжав: 2020 оноос хойш Мянгад суманд ургийн гажигтай төл мал мэндэлсэн найман удаагийн тохиолдол бүртгэгдсэн. Тухайлбал жил нэг л удаа ургийн гажигтай мал бүртгэгддэг байсан бол 2025 онд тав бүртгэгдсэн. Мал эмнэлгийн лаборатори нь тоног төхөөрөмж хүрэлцээ, хангамж муу байна гээд шинжилж эцсийн хариуг өгч чадахгүй байна. Үүнээс болж ард түмэн асар их төөрөгдөлд өртөөд байгаа. Дараах гурван саналыг тавья.

Нэгдүгээрт, аймгийн мал эмнэлгийн лабораторид толгойгүй ишиг, анх гарахдаа найман хөлтэй одоо зургаан хөлтэй болсон гэж мэдээлэл тархаж байсан хурга байна. Хөлдөөгөөд хадгалсан. Үүнийг шинжлэх газар өнөөдөр Монгол Улсад байхгүй байна. Олон улсын лавлагаа, лабораторид үүнийг цацрагийн, хүнд металлын, химийн хордлогын зэрэг шинжилгээнүүдийг хийлгэж ард иргэдэд үнэн бодит хариулт өгөөч ээ.

Хоёрдугаарт, Ховд аймгийн Мянгад сумын Халзан бүрэгтэй төсөл хэрэгжиж байгаа орчны бүсэд хүрээлэн буй орчны шинжилгээ хийлгэх зайлшгүй шаардлага байна. Үнэхээр тэнд цацрагийн идэвх нөлөөнд өртөөд, идэвхжилтэй байна уу гэдгийг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй олж мэдэх зайлшгүй хэрэгтэй.

Гуравдугаарт, цацрагийн идэвхээ хянадаг багаж байхгүй гэж яриад байна. Цацрагийн идэвхийн хяналтыг олон удаагийн давтамжтайгаар ашиг сонирхлоос ангид тал, талын оролцоог хангасан байдлаар хийх шаардлагатай.

Ховд аймгийн Мянгад сумын Гахайт багийн иргэн н.Золбаяр: Монгол Улсад газрын ховор элемент ашиглах нэн даруй хэрэгцээ байгаа юу. Тухайн хэрэгцээнийхээ дагуу хөгжсөн үү, эрдэмтдээ бэлдсэн үү. Аюулгүй олборлох нөхцөлөө бэлдээгүй байж яагаад лиценз олгож байгаа вэ. Газрын ховор элементийг олборлохын тулд тухайн бүс нутгийг золигт гаргаж, золиосолж байж ухдаг аюултай эд юм байна. Эргээд тухайн газрынхаа олборлосон зүйлийнхээ хаягдлыг булшлахад сая сая жил шаардагддаг. Энэ бол зөвхөн Ховд аймгийн Мянгад сумын асуудал биш нийт Монголчуудын асуудал болоод байна. Бидэнд төрдөө итгэх итгэл байхгүй. Одоо төрөөгүй хүүхэд нь хүртэл яагаад баруун Монголчуудыг золиод үхлийн хэмжээнд хүргээд нэг орд олборлоно гээд байгаа вэ.

Ховд аймгийн Мянгад сумын Гахайт багийн иргэн Н.Дарханбаяр: “Халзан бүрэгтэй” уулын талаар үг, үзэл бодлоо илэрхийлсэн ард иргэдийг маш их дарамталж байна. Цагдаагаас олон удаа дуудах, торгох зэрэг үйлдэл гарч байгаа юм. Миний Улаанбаатар хотод байрласан буудалд хүртэл ирж лавлагаа мэдээлэл авна гэсэн журмаар байцаалт авсан. Нутаг усныхаа төлөө л үг, үзэл бодлоо илэрхийлж байхад яагаад дарамталж байна вэ. Надад ямар нэгэн ашиг сонирхол байхгүй.

Ховд аймгийн Засаг дарга асан н.Галбадрах: Миний хувьд 1996-2000 онд Ховд аймгийн Засаг даргаар ажиллаж байсан. “Халзан бүрэгтэй” ордыг анх сонирхон судалж байсан хүмүүсээс эхлээд одоог хүртэлх үйл явцыг мэднэ. Тэгэхээр төрийн бодлого гаргах хэрэгтэй байна. УИХ-аас газрын ховор элементийн төрийн бодлогоо тодорхой болгоод хэзээнээс эхэлж олборлох, олборлосон баялгаа хэдэн хувийг нь экспортод гаргах, дотооддоо үйлдвэрлэх талаар ойлгомжтой болгох хэрэгтэй. Ирээдүйд технологийн шинэчлэлийг гартаа атгах ёстой гэдэг үүднээс үндэсний үйлдвэрлэлээ хөгжүүлэхэд ашиглах ёстой.

Хоёрдугаарт, лиценз эзэмшиж байгаа компани ард иргэдтэйгээ зөв ойлголцох ёстой. Анхнаасаа түрэмгийдүү бид мэднэ гэсэн байдлаар хандсанаас болж нутгийн иргэдийн дургүйцлийг хүргэсэн. Цаашдаа энэ сонсголыг илүү гүнзгийн авч үзэх хэрэгтэй.

Гуравдугаарт, “Халзан бүрэгтэй” ордыг яаралтай ашиглаад төсвийг цоорхойг нөхнө гэвэл энэ зөв бодлого биш. Төсвийн цоорхойг нөхөх өөр бололцоо зөндөө бий. Ирээдүйд ашиглах талаас нь анхаарах хэрэгтэй. Ард иргэдийг зөв мэдээллээр хангахгүй бол ард иргэдийг хардахад хүргээд байна.