“Халзан бүрэгтэй” орд газрын ашиглалт, байгаль орчинд үзүүлэх сөрөг нөлөөлөл, эрсдэлийг нарийвчлан судлах хяналтын сонсгол болж байна. Халзан бүрэгтэй ордын нөөцийг 1983 оноос анх судалж эхэлсэн бөгөөд  2004 оны дөрөвдүгээр сарын 5-ны өдөр анх ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл олгосон байна. Үүнээс хойш тусгай зөвшөөрлийг Монгол, Америк, Япон зэрэг олон орны компани эзэмшсэн бол өнөөдөр “Монголиан Рийр Ийрт корп” ХХК (Mongolian national Rare Earth Corportion (MNREC)-д бүртгэлтэй байна. Тус ордод Лантан (La), Церий(Ce), Иттри (Y), Диспрози (Dy), Неодим(Nd) гэх газрын ховор элемент болон бусад ховор металлын нөөц бий.

Уг компани одоогоор ордыг ашиглаж эхлээгүй байгаа ч хайгуулын үйл ажиллагаа нь нутгийнхны эсэргүүцэлтэй тулгараад буй юм. Үүнтэй холбоотойгоор өнөөдөр нутгийн иргэд, мэргэжлийн байгууллагууд, хайгуулын лиценз эзэмшигч гээд тал талын байр суурийг оролцуулсан хяналтын сонсголыг УИХ-аас зохион байгуулж байна. Сонсголын эхэнд мэргэжлийн байгууллагуудын танилцуулгыг сонслоо.

Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яамны Бодлого төлөвлөлт, судалгааны хэлтсийн дарга М.Мэндбаяр: Сарнил ихтэй, олдоц ховор учраас “газрын ховор” гэж нэрлэдэг. Дэлхийн хэмжээнд БНХАУ газрын ховор элементийн хамгийн их нөөцтэй. Мөн олборлолтын хувьд  Хятад улс тэргүүлж байна. Дэлхийн газрын ховор элементийн нийт нийлүүлэлтийн 70 орчим хувийг дангаараа хангадаг. Ингэхдээ 60 хувийг Хятад улс дотооддоо үйлдвэрлэдэг. Хамгийн сүүлийн буюу 2021 оны мэдээллээр Хятад улс 168 мянган тонн газрын ховор элементийн исэл үйлдвэрлэсэн. Газрын ховор элементийн 68 хувийн нөөц нь ӨМӨЗО-д бий. БНХАУ-ын араас АНУ, Тайланд улс эрэмбэлэгдэж байна. Харин ОХУ газрын ховор элементийн нөөцөө нэлээд дээгүүр эрэмбэтэй байдаг. Гэвч олборлолтын хувьд эхний тавд эрэмбэлэгддэггүй, бусад гэдэг ангилалд багтаж байна. Иймд ОХУ гарааны хөрөнгө оруулалт гээд 1.5 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийсэн. 2030 он гэхэд БНХАУ-ын дараа хоёрдугаарт эрэмбэлэгдэх зорилт тавин, ач холбогдол өгч ажиллаж байна.

Тэгвэл Монгол Улсын  Засгийн газрын 2024-2028 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөрт газрын ховор элемент боловсруулах үйлдвэрийн төслүүдийг бодлогоор дэмжинэ гэсэн ерөнхий зорилттой. Манай улс 1990-ээд оноос өмнө ОХУ-ын дэмжлэгтэйгээр газрын ховор элементийн судалгааг эхлүүлсэн. 1990 оноос хойш хийгдсэн судалгаанд тулгуурлан хувийн хэвшлүүд тодорхой хэмжээний хайгуул судалгааны ажлыг үргэлжлүүлэн хийсэн байдаг. Нийт дүнгээр харвал бид 1 тэрбум гаруй хүдрийн нөөцтэй, ислээр бол 3.1 сая тонн нөөцтэй гэж дүгнэж болно. Дорноговь аймгийн Хатанбулаг, Өмнөговь аймгийн Цогт овоо, Мандал овоо, Ховд аймгийн Мянгад, Хэнтийн Биндэр, Өмнөдэлгэр, Увсын Завхан суманд нөөц бүхий ордууд тогтоогдоод байна.

Газрын ховор элемент дэлхийн хэмжээнд асуудал үүсгэсэн сэдэв болоод байгаа. 2035 он гэхэд өнөөдрийн газрын ховор элементийн хэрэгцээ 400 хувь хүртэл өсөх нь гэсэн олон улсын эдийн засагчдын таамаглал бий. Улс, орнуудын газрын ховрын нөөцийг нэмэгдүүлэх ашиг сонирхол далд хэлбэрийн хүйтэн дайны  түвшинд хүрэхээр байна.

“Халзан бүрэгтэй” ордын өнөөгийн нөхцөл байдал, тусгай зөвшөөрөл олгосон байдлын талаар шинжээч танилцууллаа.

Шинжээч н.Лхагвабаатар: Манай улсын таван аймгийн нутагт 6 орд газар бий. Үүнээс нэг нь шороон орд. Нөгөө тав нь үндсэн орд. Газрын ховор элемент хүнд, хөнгөн гэсэн хоёр хэлбэртэй. “Халзан бүрэгтэй” ордоос бусад нь хөнгөн элементтэй. Харин “Халзан бүрэгтэй” хүнд, хөнгөн элемент агуулж буйгаараа бусад ордоос онцлогтой.

Зөвлөлт, Монголын эрдэм шинжилгээний хамтарсан экспедицийн хээрийн судалгаагаар 1987 онд анх “Халзан бүрэгтэй”-д газрын ховрын хүдэржилт байна гэж тогтоосон. 2011 оноос тусгай зөвшөөрөл олгож эхэлжээ.

“Монголиан нэшнл Рийр Ийрт корп” ХХК (Mongolian national Rare Earth Corportion (MNREC) өнөөдрийн байдлаар 4 тусгай зөвшөөрөл эзэмшиж байна.

Нөөцөд үндэслэн ТЭЗҮ боловсруулжээ. Үүгээр, хүчин чадал 5 сая, ашиглалтын хугацаа 39 жил, ашиглалтын технологи нь ил уурхай. Нийт 24 сая тонн баяжмал гаргахаар төлөвлөгөө гаргасан байна. 2022, 2023 онд хайгуул хийж байгаа, 99 цооног гаргаж, өрөмдлөгийн ажил хийжээ.

Сүүлд гаргасан 2023 оны ТЭЗҮ-ээр бол хэрэв ашиглалт эхэлбэл Эрдэнэт үйлдвэр, Цайрт минерал, Шивээ-Овоотой адил ил уурхай үүснэ. Хэрэв үйлдвэр ашиглалтад орвол шингэн шил, шохой, полиакриламид, MIBC (Methyl Isobutyl Carbinol) зэрэг органик химийн бодисуудыг ашиглахаар төлөвлөжээ.

Мөн байгаль орчин, нийгэмд үзүүлэх сөрөг нөлөөллийн талаар тус салбарын мэргэжилтэн танилцууллаа.

Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яамны Хүрээлэн буй орчны бодлогын үнэлгээний дарга Г.Энхмөнх: “Халзан бүрэгтэй” төслийн байгаль орчны ерөнхий үнэлгээний дүгнэлт 2022 оны хоёрдугаар сарын 5-нд гарсан. Тухайн ерөнхий үнэлгээний дүгнэлтээр “Нарийвчилсан үнэлгээ хийлгэх шаардлагатай” гэж гарсан. Ингээд 2023 оны наймдугаар сарын 30-ны өдөр Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн байгаль орчны төсөл хэлэлцэх мэргэжлийн зөвлөлийн хуралдаанаар тайланг хэлэлцүүлсэн. Тухайн тайлан ургамлын суурь судалгаа, зураглал буруу хийгдсэн, усан орчинд үзүүлэх сөрөг нөлөөллийг нарийвчлан тодорхойлох, усны чанарын судалгаа мэдээлэл зөрүүтэй байсан. Мөн мониторингийн цэгүүд тодорхойгүй, судалгаа хангалтгүй гэдэг үндэслэлээр мэргэжлийн зөвлөлөөс тайланг буцаасан. Одоогийн байдлаар Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яамд нэмж тайлан ирүүлээгүй, хянагдаагүй байна.

2023 оны байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлсэн эсэх дээр орон нутгаас нь 90 хувьтай үнэлсэн.

Мэргэжлийн байгууллагуудын мэдээллийг сонссоны дараа буюу цайны цагийн дараа Ховд аймгийн Мянгад сумаас ирсэн 25 иргэн асуулт асууж, хариулт авах юм.