"Шинжлэх ухаан – Оролцоо 2024" арга хэмжээг Эдийн засаг, хөгжлийн яамнаас зохион байгуулсан юм. Энэ үеэр үндэсний хиймэл дагуултай болох асуудлаар хэлэлцүүлэг зохион байгуулж, эрдэмтэн судлаачдын саналыг сонсов.
Үндэсний хиймэл дагуул хөтөлбөр бол 2012 оноос эхлэн яригдаж байгаа хөтөлбөр юм. Энэхүү хөтөлбөр хэрэгжихгүй явсаар 12 жил болсон байна. Харин энэ жил Засгийн газраас хэрэгжүүлэх мега төсөлд багтаж, ирэх жилүүдэд бодитоор хэрэгжүүлэх шаардлагатай чухал төслөөр нэрлэсэн. Хиймэл дагуул гэвэл хүмүүс сансрын зүйл сансарт л байх ёстой гэж боддог. Манай Монголд бараг л байх ёсгүй гэж ярьдаг. Энэ бол буруу ойлголт гэдгийг эрдэмтэд онцолж байлааа.
ШУА-ийн гадаад хамтын ажиллагааны хэлтсийн дарга доктор Б.Сувданцэцэг: Бид хиймэл дагуулын технологиор маш олон асуудлыг шийдэж болно. Одоогийн Үндэсний хиймэл дагуулын төсөл дээр хоёр төрлийн хиймэл дагуул яригдсан. Нэгдүгээрт нь харилцаа холбооны хиймэл дагуул. Хоёрдугаарт нь тандан судалгааны хиймэл дагуул гэж байгаа. Энэ хоёр бол хамгийн хэрэгцээтэй хоёр хиймэл дагуул бөгөөд ярьж хэрэгжүүлэх нь маш чухал юм.
Нэгдүгээрт нь харилцаа холбооны дагуулыг ярьж байна. Монгол Улс харилцаа холбооны бүх үйлчилгээг гаднын харилцаа холбооны хиймэл дагуулаас авдаг. Жишээ нь, гар утасны технологиуд байна. Мөн интернэтийн үйлчилгээнүүд, радио телевиз гэх мэт бүх харилцаа үйлчилгээг гаднын хиймэл дагуулаас авдаг. Ингэснээр жил бүр бид маш их хэмжээний мөнгийг гадагшаа урсгадаг. Бид өөрсдөө харилцаа холбооны хиймэл дагуул хөөргөж чадах юм бол гадагшаа урсаж байгаа мөнгөн дүн богино хугацаанд багасна. Мөн өөрсдийн гэсэн үндэсний технологитой болж нийт үндэснийхээ харилцаа холбооны аюулгүй байдлыг хангаж чадна гэсэн үг.
Хоёрдугаарт нь гэвэл тандан судалгааны хиймэл дагуултай болох нь маш чухал. Учир нь манай улс шиг өргөн уудам газар нутагтай, бэлчээр голдуу хөдөө аж ахуй дээр суурилсан улсад тандан судалгааны хиймэл дагуул байснаар байгалийн гамшиг, хаана юу тохиолдож байна. Хаана ямар зуд болох магадлалтай байна вэ гэдгийг тандан судалгааны мэдээллийг ашиглан урьдчилан тооцоолох боломжтой. Зун ойн түймэр хаана болоод хаанаас эхлээд хаашаа явж байгааг хэдэн минутын дараа хаана хүрэхийг хянаж аюулаас урьдчилан сэргийлэхийн тулд хиймэл дагуулыг ашиглана.
Зуд тохиолдсоноор үүний үргэлжлэх хугацаа хэр удаан байх уу үүнээс үүдэж хэр их хохирол байх уу гэдгийг тооцоолж болно. Энэхүү суурь судалгаануудыг хийхийн тулд бидэнд тандан судалгааны хиймэл дагуул хэрэгтэй. Энэ хиймэл дагуул нь сансраас газрын гадарга дээр байгаа бүх зүйлсийг хардаг учраас тухайн бодит хугацаанд юу хаана болж байна гэдгийг бодитоор нь харах боломжтой. Бид гаднын тандан судалгааны хиймэл дагуулын мэдээллийг ашигладаг бөгөөд бага болон дунд нарийвчлалтай хиймэл дагуулын мэдээллийг ашигладаг. Энэ удаагийн тандан судалгааны хиймэл дагуулын төсөл дээр бид өндөр нарийвчлалтай хиймэл дагуулыг хөөргөж мэдээллийг нь ашиглахыг чухалчилж байна. 2022 оны судалгаагаар манай Монгол Улсад 14 яамны харъяа нийт 37 орчим байгууллагын хүмүүст өндөр нарийвчлалтай тандан судалгааны хиймэл дагуулын мэдээ хэрэгтэй байна гэж гарсан. Бид байнгын их хэмжээний мөнгө төлж мэдээллийг нь авах боломжгүй байгаа тул шаардлагатай дүгнэлтийг хийж чадахгүй байгаа. Тиймээс өөрсдийн гэсэн хиймэл дагуулыг хөөргөх нь маш чухал юм.
Энэхүү төслийн хэрэгжилтийн хувьд шинжлэх ухааны академиас санаачлан 2021 онд харилцаа холбооны хиймэл дагуул, тандан судалгааны хиймэл дагуулын талаар мэргэжлийн багууд судалгаа хийж тайлан гаргасан. Үүнийг цахим орчин харилцааны яаманд хүргүүлэн харилцаа холбооны хиймэл дагуулын судалгааг танилцуулсан бөгөөд энэ төсөл нь эрчимтэй явагдаж байна.
Шинжлэх ухааны оролцоо гэдэг нь шинжлэх ухаан болон нийгэм, эдийн засгийг холбосон гүүр, үйл явц юм. Өөрөөр хэлбэл шинжлэх ухаан болон нийгэм, эдийн засгийн хоорондын зайг ойртуулж, харилцан суралцах, харилцан үр ашиг хүртэхэд чиглэсэн үйл ажиллагаа, арга хэмжээ, харилцан үйлчлэл гэж тодорхойлж болно. Цаашид Шинжлэх ухааны салбарт хамтын ажиллагааг өргөжүүлж, үндэсний шинжлэх ухааны чадавхыг эрэлт хэрэгцээ, шинэ санаачилга, инновацтай уялдуулан хөгжүүлэх нь Монгол Улсын эдийн засагт бодит үнэ цэнэ, бүтээмж нэмэхэд чухал үүрэгтэй юм.
