Монголд "Төрийн өндөр албан тушаалтны зэрэг зиндаа, түүнтэй адилтгах төрийн албан тушаалтны зэрэглэлийг тогтоох тухай" УИХ-ын тогтоол гэж бий. Тус тогтоолоор төрийн өндөр албан тушаалтнуудын зэрэг зиндааг тогтоож өгдөг. Тус тогтоолд туссан төрийн өндөр албан тушаалтнуудаас Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүд хуулиар ямар эрх ямба эдэлдгийг сонирхуулъя.
Цэцийн дарга УИХ-ын дэд дарга, Шадар сайдтай зэрэг зиндаа ижил гэж тус тогтоолд заажээ. Харин Цэцийн гишүүд нь УИХ-ын гишүүн, Засгийн газрын гишүүдтэй ижил зэрэг, зиндаатай. Тэгвэл Үндсэн хуулийн цэцийн тухай хуулиар Цэцийн гишүүд УИХ-ын гишүүдээс ч илүү хуулиар хамгаалагдсан хүмүүс. Цэцийн гишүүн гэмт хэрэг үйлдсэнийг шүүхээр тогтоохоос бусад тохиолдолд шалгах, нэгжлэг хийх, эгүүлэн татах хууль эрх зүйн орчингүй байгаа. Мөн Цэцийн гишүүнийг зургаан жилийн хугацаатай томилж, дараагийн хүнийг томилтол бүрэн эрхээ хэрэгжүүлнэ гэж заасан. Тиймээс бүрэн эрхийнх нь хугацаа дууссан ч дараагийн хүнийг томилтол хэдэн ч жил Цэцийн гишүүнээр ажиллаж болно гэсэн үг. Яг энэ заалтын дагуу Үндсэн хуулийн Цэцийн дарга Г.Баясгалангийн бүрэн эрхийн хугацаа өнгөрсөн оны зургадугаар сард дууссан ч дараагийн хүнийг нь томилоогүй учраас бүрэн эрхээ өнөөдрийг хүртэл хэрэгжүүлж байна.
Мөн Үндсэн хуулийн цэцийн тухай хуульд зааснаар Цэцийн гишүүнийг гэм буруутайг шүүх тогтоохоос бусад тохиолдолд баривчлах, албадан саатуулах, эрүүгийн хариуцлагад татах, эсхүл шүүхийн журмаар Зөрчлийн тухай хуульд заасан хариуцлага оногдуулах, орон байр, албан тасалгаа, биед нь үзлэг, нэгжлэг хийх, бичиг баримт, эд зүйлийг хураан авахыг хориглосон байна. Мөн өөрийнх нь хүсэлт, хуульд заасан хугацаа дуусахаас бусад тохиолдолд эгүүлэн татах боломжгүй байхаар хуульд заасан.
Түүнчлэн, Цэцийн гишүүн ажлаас чөлөөлөгдсөн бол зургаан сарын хугацаанд цалинг нь олгож, бага цалинтай ажилд орвол зөрүүг нь нөхөн олгодог хуультай. Тодруулбал, Цэцийн гишүүний бүрэн эрхийн хугацаа дуусгавар болсон, энэ зүйлийн 3 дахь хэсэгт заасан болон Төрийн албаны тухай хуульд заасан төрийн алба хаах насны дээд хязгаарт хүрснээс бусад үндэслэлээр Цэцийн гишүүнээс чөлөөлөгдвөл гишүүнээр томилогдохын өмнөх ажилд нь эгүүлэн ажиллуулах, эсхүл түүнтэй тэнцэх цалин хангамж бүхий ажлаар хангана. Хэрэв тийм боломжгүй бол ажил эрхлэх хүртэлх 6 сарын хугацаанд Цэцийн гишүүн байсан үеийн авч байсан цалингийн хэмжээнээс бууруулахгүйгээр тэтгэмж, хэрэв бага цалинтай ажил эрхэлж байгаа бол цалингийн зөрүүтэй тэнцэх хэмжээний тэтгэмж улсын төсвөөс мөн хугацаанд олгоно гэж заажээ. Цэцийн гишүүнээр ажиллаж байсан хүнийг насны тэтгэвэрт гарах үед нь Цэцийн гишүүний цалингийн 60 хувиар бодож тэтгэвэр тогтоож болно. Тэтгэврийг нийгмийн даатгалын сангаас олгоно.
Энэ мэт эрх ямба эдэлдэг шигээ үүрэг хариуцлагаа ухамсарлаж, томилсон байгууллагаасаа, хүнээсээ хараат бус ажиллаж чадаагүй ирсэн Цэцийн хуулийг өөрчлөх цаг хэдийнэ болсон ч өнөөдрийг хүртэл хуулиа өөрчилж чадаагүй байна. 2024 оны УИХ-ын сонгуулийн өмнө УИХ-ын гишүүн асан Ц.Мөнх-Оргил Үндсэн хуулийн цэцийн тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын төслийг боловсруулан УИХ-д өргөн барьсан ч батлуулж чадаагүй. Тиймээс 126 гишүүнтэй парламент Цэцийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулж, эрх ямба нь үүрэг хариуцлагаасаа давсан гажуудлыг засах хэрэгтэй.
